Bản sắc văn hoá tạo ra sinh kế bền vững thông qua nguồn lực Chương trình mục tiêu quốc gia - Nhìn từ Bắc Sơn

Bắc Sơn là vùng đất có cảnh quan thiên nhiên đặc trưng, những dãy núi bao quanh cánh đồng và không gian cư trú lâu đời của đồng bào Tày cùng các cộng đồng dân tộc khác. Bản sắc văn hóa hiện diện trong kiến trúc nhà sàn, tiếng hát Then - đàn tính, lễ hội truyền thống, tri thức canh tác và văn hóa ẩm thực. Đây không chỉ là những giá trị tinh thần cần gìn giữ, đồng thời còn là nguồn lực nội sinh có khả năng tạo việc làm, phát triển dịch vụ và nâng cao giá trị sản phẩm địa phương nếu được tổ chức khai thác phù hợp.

Điều đặc biệt của Chương trình MTQG 417 là đặt phát triển nông thôn, giảm nghèo bền vững và phát triển vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi trong một khuôn khổ tích hợp. Cách tiếp cận này kế thừa chủ trương tại Nghị quyết số 257/2025/QH15 ngày 11/12/2025 của Quốc hội phê duyệt chủ trương đầu tư Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vũng và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2026-2035, hướng tới nông thôn hiện đại, giàu bản sắc văn hoá, phát triển kinh tế xanh và giảm nghèo đa chiều. Chương trình MTQG 417 giai đoạn 2026-2030 bao gồm nâng thu nhập bình quân người dân nông thôn lên 2,5-3 lần so với năm 2020, giảm tỷ lệ hộ nghèo đa chiều ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi xuống dưới 10%... Đây là mục tiêu quan trọng, theo đó xã Bắc Sơn (tỉnh Lạng Sơn) có cơ sở, tiền đề để triển khai hiệu quả Chương trình MTQG 417.

Về chiều sâu chính sách, tích hợp không đơn giản là gộp các nguồn vốn, mà để khắc phục tình trạng đầu tư phân tán, mỗi dự án tạo ra một sản phẩm riêng nhưng thiếu liên kết để hình thành sinh kế hoàn chỉnh. Một tuyến du lịch cộng đồng không thể phát triển chỉ bằng con đường được nâng cấp; nó cần đồng thời có cơ sở lưu trú đạt yêu cầu, sản phẩm nông nghiệp đủ chất lượng, dịch vụ ẩm thực an toàn, người dân có kỹ năng, cơ chế tổ chức và thị trường tiêu thụ. Chương trình MTQG 417 giai đoạn 2026-2030 đã xác định nội dung phát triển du lịch nông thôn theo hướng cộng đồng, sinh thái, trải nghiệm nông nghiệp gắn với bảo tồn thiên nhiên và văn hóa địa phương; đồng thời đề cập hỗ trợ hạ tầng, phát triển sản phẩm, đào tạo nhân lực, xúc tiến thị trường và chuyển đổi số. Chính sự liên kết ấy tạo cơ sở để chuyển từ hỗ trợ từng hạng mục sang phát triển một hệ sinh thái sinh kế.

Bắc Sơn có nền tảng thực tiễn để vận dụng cách tiếp cận này. Trong giai đoạn 2021-2025, Dự án 6 “Bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của các dân tộc thiểu số gắn với phát triển du lịch” của Chương trình MTQG 1719 đã tạo khuôn khổ cho việc bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống gắn với du lịch. Tại Quỳnh Sơn thuộc xã Bắc Quỳnh, huyện Bắc Sơn cũ (tỉnh Lạng Sơn), dự án bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống làng du lịch cộng đồng được ghi nhận triển khai giai đoạn 2021-2025 với tổng vốn 8 tỷ đồng, gồm 7,619 tỷ đồng ngân sách trung ương và 381 triệu đồng ngân sách địa phương. Đây là minh chứng cụ thể về nguồn lực được bố trí cho địa bàn có tiềm năng kết nối văn hóa Tày với phát triển du lịch; tuy nhiên, cần tách bạch khoản đầu tư của dự án với toàn bộ kết quả kinh doanh du lịch hình thành qua nhiều năm.

Theo báo cáo của Hợp tác xã Du lịch cộng đồng Quỳnh Sơn tại cuộc họp do UBND xã Bắc Sơn (tỉnh Lạng Sơn) tổ chức tháng 5/2026, năm 2025, Làng du lịch cộng đồng Quỳnh Sơn đón khoảng 161.450 lượt khách, doanh thu ước đạt 80,7 tỷ đồng; hợp tác xã có 18 thành viên và duy trì 12 homestay. Những kết quả này cho thấy, du lịch cộng đồng đã hình thành quy mô hoạt động đáng kể. Nhà sàn truyền thống trở thành nơi lưu trú; hát Then - đàn tính, múa dân gian và nghề thủ công tạo nên trải nghiệm văn hóa; món ăn địa phương, sản phẩm nông nghiệp và cảnh quan thung lũng bổ sung giá trị cho hành trình của du khách.

Bài toán chính sách của Chương trình MTQG 417 giai đoạn 2026-2030 là làm sao để giá trị đó được phân phối rộng hơn và ổn định hơn. Nếu khách lưu trú tăng nhưng nông sản địa phương chưa có hợp đồng cung ứng, nghệ nhân chưa có cơ chế thù lao, hộ nghèo khó tham gia chuỗi dịch vụ, thì tác động giảm nghèo sẽ không tương xứng với mức tăng doanh thu. Vì vậy, xã cần rà soát các nhóm hộ và nguồn lực sẵn có, xác định rõ ai cung cấp dịch vụ, ai có thể tham gia sản xuất, ai cần hỗ trợ kỹ năng hoặc vốn đối ứng; hợp tác xã có thể làm đầu mối xây dựng lịch đón khách, tiêu chuẩn dịch vụ, liên kết tiêu thụ thực phẩm và phân công hoạt động trải nghiệm. Đây là định hướng tổ chức thực hiện cần được địa phương cụ thể hóa, không phải khẳng định rằng các cơ chế ấy đã được triển khai đầy đủ.

Cùng với đó, mỗi khoản hỗ trợ cần gắn với đầu ra và trách nhiệm duy trì sau đầu tư. Hạ tầng phải được lựa chọn dựa trên điểm nghẽn thực tế như vệ sinh môi trường, bãi đỗ xe, nước sạch, chỉ dẫn và kết nối số; đào tạo phải gắn với kỹ năng mà thị trường cần; quảng bá phải dẫn tới khả năng đặt dịch vụ và mua sản phẩm. Hiệu quả cần được theo dõi bằng những chỉ số cụ thể, như: số hộ tham gia và có thu nhập từ du lịch, tỷ lệ lao động địa phương, doanh thu nông sản bán qua các cơ sở lưu trú, mức thu nhập tăng thêm, số nghệ nhân truyền dạy văn hóa và tình trạng bảo tồn cảnh quan. Việc lựa chọn dự án cũng cần tuân thủ tiêu chí, định mức, đối tượng và quy định phân bổ vốn của Chương trình MTQG 417 giai đoạn 2026-2030, tránh đồng nhất mong muốn phát triển với quyền đương nhiên được hỗ trợ ngân sách.

Đặc biệt, văn hóa không thể chỉ được xem như một tài nguyên để khai thác. Cộng đồng cần có tiếng nói trong việc lựa chọn giá trị nào được giới thiệu, cách thức tổ chức trải nghiệm và giới hạn cần bảo vệ; lợi ích phải đủ công bằng để người dân có động lực gìn giữ di sản văn hoá. Chuyển đổi số hay xây dựng thương hiệu cũng chỉ có ý nghĩa khi giúp sản phẩm địa phương tiếp cận thị trường mà không làm phai nhạt tính chân thực của văn hóa địa phương.

Từ kết quả của Dự án 6 “Bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của các dân tộc thiểu số gắn với phát triển du lịch” thuộc Chương trình MTQG 1719 giai đoạn 2021-2025 đến định hướng tích hợp của Chương trình MTQG 417 giai đoạn 2026-2030, xã Bắc Sơn (tỉnh Lạng Sơn) có cơ hội chuyển từ bảo tồn gắn với du lịch sang phát triển một chuỗi sinh kế dựa trên văn hóa, nông nghiệp và năng lực tổ chức cộng đồng. Thành công không chỉ được tính bằng số vốn giải ngân, công trình hoàn thành và lượt khách tăng lên, mà phải được chứng minh bằng thu nhập cải thiện, cơ hội tham gia rộng mở và di sản tiếp tục sống trong đời sống thường ngày. Khi người dân thực sự làm chủ nguồn lực văn hóa và hưởng lợi từ giá trị mình tạo ra, chính sách mới chuyển hóa thành năng lực phát triển lâu dài của địa phương./.