Chương trình MTQG 417: Phân cấp để nâng cao hiệu quả chính sách

Ngày 31/01/2026, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã ban hành Quyết định 417/QĐ-BNNMT ngày 31/01/2026 về Phê duyệt Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2026-2035, giai đoạn I: Từ năm 2026 đến năm 2030. Theo đó, Chương trình đặt ra những mục tiêu lớn: đến năm 2030, thu nhập bình quân của người dân tộc thiểu số phấn đấu bằng một nửa mức bình quân chung của cả nước; tỷ lệ hộ nghèo đa chiều vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi xuống dưới 10%; cơ bản không còn xã, thôn đặc biệt khó khăn.

Nhưng để những mục tiêu ấy trở thành kết quả thực chất trong đời sống, một câu hỏi có ý nghĩa quyết định được đặt ra, đó là ai quyết định, ai tổ chức thực hiện và ai chịu trách nhiệm về kết quả? Vì vậy, đây chính là nơi giá trị của phân cấp, phân quyền được thể hiện.

Từ cơ chế chung đến cách làm phù hợp cho từng địa bàn

Vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi không phải là một không gian đồng nhất. Điều kiện tự nhiên, tập quán sản xuất, trình độ phát triển, cơ sở hạ tầng, lợi thế kinh tế và đặc điểm văn hóa của từng địa phương rất khác nhau.

Một mô hình sinh kế phù hợp với vùng cao, miền núi và có thể không phù hợp với vùng biên giới; cách phát triển du lịch cộng đồng ở nơi có cảnh quan đặc sắc có thể khác với địa bàn có thế mạnh về nông nghiệp hàng hóa và kinh tế rừng.

Theo đó, nếu mọi quyết định đều phải chờ cấp trên lựa chọn từng dự án, từng mô hình, chính sách dễ rơi vào tình trạng chậm, thiếu linh hoạt và khó bắt kịp nhu cầu thực tế. Bởi vậy, Nghị quyết số 257/2025/QH15 ngày 11/12/2025 của Quốc hội về Phê duyệt chủ trương đầu tư Chương trình, các bộ, ngành, địa phương đã khẩn trương vào cuộc triển khai. Theo đó, 15 nhiệm vụ được giao tại Nghị quyết số 424/NQ-CP ngày 30/12/2025 của Chính phủ: Ban hành Kế hoạch triển khai thực hiện Nghị quyết số 257/2025/QH15 ngày 11/12/2025 của Quốc hội phê duyệt chủ trương đầu tư Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2026-2035 đã hoàn thành trước thời hạn 1 tháng, là chương trình đầu tiên hoàn tất các thủ tục sớm hơn kế hoạch. Trong đó, Nghị quyết số 257/2025/QH15 và định hướng triển khai Chương trình mới nhấn mạnh nguyên tắc “địa phương quyết - địa phương làm - địa phương chịu trách nhiệm”. Trung ương tập trung quản lý, xây dựng thể chế, ban hành cơ chế, thiết kế công cụ kiểm tra, giám sát; địa phương căn cứ điều kiện thực tế để chủ động quyết định phương án phân bổ, lồng ghép nguồn lực và tổ chức thực hiện nhằm đạt mục tiêu chung.

Do vậy, đây không đơn giản là thay đổi phương thức quản lý mà điều quan trọng hơn, đó là sự chuyển đổi từ tư duy làm thay sang trao quyền tự quyết cho địa phương.

Phân quyền gắn liền với trách nhiệm

Trao quyền chỉ có ý nghĩa khi đi cùng trách nhiệm giải trình. Khi địa phương được chủ động lựa chọn dự án, phân bổ nguồn lực và tổ chức thực hiện, địa phương cũng phải chịu trách nhiệm về tiến độ, chất lượng và hiệu quả cuối cùng. Đây là điểm rất quan trọng để tránh hai thái cực: hoặc quá tập trung khiến cơ sở thiếu chủ động, hoặc phân quyền nhưng thiếu kiểm tra, giám sát dẫn tới phân tán nguồn lực.

Tại Quyết định số 16/2026/QĐ-TTg ngày 15/04/2026 của Thủ tướng Chính phủ: Quy định nguyên tắc, tiêu chí, định mức phân bổ ngân sách trung ương và tỉ lệ vốn đối ứng ngân sách của địa phương thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2026-2030. Đây là một trong những cơ sở để phân bổ nguồn lực theo nguyên tắc, tiêu chí rõ ràng, đồng thời tạo khung để địa phương chủ động triển khai.

Như vậy, phân cấp không đồng nghĩa với buông lỏng quản lý. Ngược lại, càng phân quyền mạnh thì càng phải quản trị bằng mục tiêu, tiêu chí, dữ liệu và kết quả. Trên cơ sở đó, địa phương có thể lựa chọn cách làm khác nhau, nhưng phải hướng tới những mục tiêu chung, như: nâng thu nhập, giảm nghèo đa chiều, cải thiện chất lượng sống, thu hẹp khoảng cách phát triển và tạo cơ hội phát triển bình đẳng hơn cho người dân.

Cơ sở là nơi chính sách được đo bằng hiệu quả trong đời sống

Có thể nói, ý nghĩa lớn nhất của phân cấp, phân quyền nằm ở cấp thực thi. Chính sách dân tộc cuối cùng không được đánh giá bằng số lượng văn bản được ban hành, mà bằng việc người dân có được hưởng lợi hay không. Một hộ dân vùng cao, miền núi cần đường để đưa nông sản ra thị trường; cần vốn để phát triển sản xuất; cần kỹ thuật để nâng năng suất; cần internet để tiếp cận thông tin; cần đào tạo nghề để có thêm cơ hội việc làm. Một cộng đồng cần được hỗ trợ bảo tồn các giá trị văn hóa nhưng đồng thời phải có khả năng biến những giá trị văn hóa ấy thành nguồn lực phát triển phù hợp. Và những nhu cầu đó thường được chính quyền cơ sở nhận diện rõ nhất.

Vì vậy, xã không nên chỉ là đơn vị tiếp nhận vốn, mà đặc biệt phải trở thành một chủ thể quản trị phát triển, đó là biết địa bàn thiếu gì, người dân cần gì, nguồn lực nào có thể huy động, dự án nào cần ưu tiên và kết quả phải được đo như thế nào.

Đây cũng là lý do Chương trình xác định phạm vi thụ hưởng rộng, bao gồm xã, thôn, người dân, hộ gia đình, cộng đồng, hợp tác xã, tổ hợp tác, doanh nghiệp và các tổ chức liên quan; đồng thời ưu tiên hộ nghèo, cận nghèo, hộ mới thoát nghèo, vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, vùng biên giới, hải đảo.

Phân cấp để khơi dậy nguồn lực tại chỗ

Nếu chỉ nhìn phân cấp dưới góc độ thủ tục hành chính, sẽ chưa thấy hết giá trị của chính sách. Điều đặc biệt hơn là phân cấp tạo điều kiện để nguồn lực Nhà nước gặp được nguồn lực tại chỗ. Một địa phương có thể lồng ghép vốn Chương trình với ngân sách địa phương, tín dụng, nguồn lực doanh nghiệp, hợp tác xã và đóng góp phù hợp của cộng đồng để hình thành chuỗi giá trị. Khi đó, một khoản đầu tư công không chỉ tạo ra một công trình hay một mô hình, đồng thời có thể kích hoạt thêm nhiều nguồn lực xã hội.

Đối với vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, đây là yêu cầu đặc biệt quan trọng và cần thiết. Nguồn lực nội sinh không chỉ là tiền vốn, đồng thời còn là đất đai, rừng, tri thức địa phương, nghề truyền thống, sản vật địa phương, cảnh quan, văn hóa và sức sáng tạo của cộng đồng.

Chương trình MTQG 417 cũng hướng tới phát triển kinh tế nông thôn theo hướng xanh, tuần hoàn, sinh thái, gắn với cơ cấu lại nông nghiệp, nâng thu nhập và thu hẹp chênh lệch phát triển.

Nếu chính quyền cơ sở được trao đủ quyền để thiết kế cách làm phù hợp, những nguồn lực ấy có thể được chuyển hóa thành sinh kế, việc làm và giá trị kinh tế.

Từ quản lý nguồn vốn sang quản trị kết quả

Ông Sơn Phước Hoan, nguyên Thứ trưởng, Phó Chủ nhiệm Uỷ ban Dân tộc (nay là Bộ Dân tộc và Tôn giáo) cho rằng: Điều đáng kỳ vọng nhất từ cơ chế phân cấp, phân quyền là tạo ra một thay đổi về phương thức quản trị, như: không quản lý chương trình chủ yếu bằng đầu vào, mà ngày càng phải quản lý bằng kết quả đầu ra và tác động xã hội.

Và không chỉ hỏi đã giải ngân bao nhiêu, mà phải hỏi: bao nhiêu hộ tăng thu nhập; bao nhiêu người có việc làm ổn định; bao nhiêu mô hình tiếp tục hoạt động sau hỗ trợ; bao nhiêu sản phẩm vào được thị trường; bao nhiêu hộ thoát nghèo có khả năng chống tái nghèo; bao nhiêu công trình thực sự phục vụ sản xuất và đời sống?

Đây cũng là cơ sở để nâng cao trách nhiệm giải trình, tăng cường kiểm tra, giám sát và kịp thời điều chỉnh những chính sách không còn phù hợp.

Các hướng dẫn triển khai năm 2026 của Bộ Nông nghiệp và Môi trường và Bộ Dân tộc và Tôn giáo đã tiếp tục cụ thể hóa những nội dung thuộc phạm vi quản lý của từng cơ quan, tạo cơ sở pháp lý để chính sách đi từ chương trình tổng thể đến từng hợp phần, từng địa bàn. Chương trình MTQG 417 đã dành một hợp phần riêng cho phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Hợp phần thứ hai thuộc phạm vi quản lý của Bộ Dân tộc và Tôn giáo, gồm 10/23 nội dung, được triển khai theo Thông tư số 02/TT-BDTTG ngày 4/6/2026.

Vì vậy, phân cấp, phân quyền không phải là phân tán quyền lực, mà là phân bổ quyền quyết định đến nơi hiểu rõ vấn đề nhất; đồng thời đưa trách nhiệm đến gần nhất với kết quả.

Giá trị sâu sắc của Chương trình MTQG 417 nằm ở chỗ đó. Khi Trung ương tập trung vào kiến tạo thể chế, bảo đảm nguồn lực và giám sát; địa phương chủ động lựa chọn cách làm; cơ sở trực tiếp tổ chức thực hiện; người dân tham gia và giám sát, chính sách dân tộc sẽ có thêm điều kiện chuyển từ được triển khai sang tạo ra thay đổi.

Và cuối cùng, thước đo của sự thành công không phải là có bao nhiêu chương trình, bao nhiêu dự án hay bao nhiêu đồng vốn được phân bổ, mà là mỗi chính sách đã tạo thêm bao nhiêu cơ hội để người dân vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi tự tin làm chủ sinh kế, nâng cao thu nhập và cùng tham gia vào quá trình phát triển.

Đó chính là ý nghĩa sâu sắc, quan trọng của việc trao quyền cho cơ sở, đó là đưa quyền quyết định gần dân hơn để trách nhiệm rõ hơn, nguồn lực sát nhu cầu hơn và thành quả phát triển đến với người dân thực chất hơn…/.