Khánh Hòa: Đánh thức giá trị làng nghề dân tộc trong không gian phát triển mới từ Chương trình MTQG 417

Sau hợp nhất, Khánh Hòa có diện tích 8.555,86 km², dân số khoảng 2,24 triệu người, gồm 65 đơn vị hành chính cấp xã, trong đó có 56 xã thuộc vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi; 36 dân tộc thiểu số cùng sinh sống, với hơn 246.000 người, chiếm khoảng 11,75% dân số toàn tỉnh. Đây là một không gian phát triển đặc biệt, nơi biển, đô thị, nông nghiệp, miền núi, rừng, văn hóa Chăm - Raglai và hệ thống làng nghề cùng tồn tại, tạo nên sự đa dạng hiếm có về tài nguyên kinh tế và văn hóa.

Trong không gian mới đó, làng nghề của đồng bào dân tộc thiểu số cần được nhìn nhận từ một góc độ rộng hơn. Gốm Bàu Trúc, dệt thổ cẩm Mỹ Nghiệp của người Chăm không chỉ tạo ra những sản phẩm vật chất mà còn lưu giữ tri thức địa phương, kỹ thuật thủ công, biểu tượng văn hóa và ký ức cộng đồng. Trong khi đó, ở không gian văn hóa của dân tộc Raglai, các nghề đan gùi, dệt thổ cẩm, chế tác nhạc cụ dân tộc, cùng nghệ thuật trình diễn mã la, đàn Chapi... đang tạo nên những “mắt xích” có thể kết nối văn hóa với du lịch cộng đồng. Theo đó, tỉnh Khánh Hòa cũng đang định hướng khai thác văn hóa Chăm - Raglai và các làng nghề truyền thống trong phát triển các sản phẩm du lịch sinh thái, cộng đồng, văn hóa và nông nghiệp.

Kết quả thực hiện Chương trình MTQG giai đoạn 2021-2025 cho thấy, đến cuối năm 2025, Khánh Hòa còn 5.169 hộ nghèo, chiếm 0,92% tổng số hộ dân; trong đó hộ nghèo là đồng bào dân tộc thiểu số còn 3.095 hộ, chiếm 5,72% số hộ dân tộc thiểu số. Thu nhập bình quân của người dân vùng đồng bào dân tộc thiểu số đạt khoảng 34 triệu đồng/người/năm, tăng 2,14 lần so với năm 2020; tỷ lệ hộ nghèo bình quân giảm khoảng 6%/năm. Hạ tầng thiết yếu cũng có bước tiến lớn: 100% xã có đường ô tô đến trung tâm được nhựa hóa hoặc bê tông hóa; trường học và trạm y tế được xây dựng kiên cố; toàn bộ hộ nghèo dân tộc thiểu số được hỗ trợ nhà ở; tỷ lệ hộ sử dụng điện đạt 99,94%.

Tại tỉnh Khánh Hòa, phát triển làng nghề của đồng bào dân tộc thiểu số cần được đặt trong mối liên kết giữa bảo tồn di sản, nâng cao giá trị sản phẩm và mở rộng sinh kế. Ba làng nghề tiêu biểu của đồng bào Chăm là dệt thổ cẩm Mỹ Nghiệp, dệt thổ cẩm Chung Mỹ và gốm Bàu Trúc; trong đó, nghệ thuật làm gốm của người Chăm được UNESCO ghi danh vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp năm 2022. Theo báo cáo của Sở Công thương tỉnh Khánh Hoà, đến tháng 9/2026, toàn tỉnh có 544 sản phẩm OCOP còn thời hạn công nhận từ 3 sao trở lên, nhưng số sản phẩm thuộc riêng ba làng nghề chưa có thống kê công khai được xác nhận.

Trong giai đoạn 2021-2025, Chương trình MTQG 1719, đặc biệt là Dự án 6 “Bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống gắn với phát triển du lịch” đã hỗ trợ các hoạt động truyền dạy và thực hành văn hóa dân tộc. Tại xã Khánh Sơn (tỉnh Khánh Hoà), 56 học viên người Raglai cùng cán bộ văn hóa, giáo viên và học sinh được tham gia lớp truyền dạy kỹ năng sử dụng đàn đá, ngoài ra địa phương còn triển khai hỗ trợ nhà sinh hoạt cộng đồng, đội văn nghệ truyền thống và phục dựng lễ hội. Những kết quả này cho thấy hướng đầu tư không chỉ nhằm gìn giữ di sản đồng thời còn tạo điều kiện để văn hóa tiếp tục hiện diện trong đời sống cộng đồng và hoạt động du lịch…

Những kết quả đó có ý nghĩa đặc biệt đối với giai đoạn mới, bởi khi điều kiện sống và hạ tầng cơ bản được cải thiện, chính sách sẽ dần chuyển trọng tâm từ giải quyết thiếu hụt sang tạo năng lực phát triển. Làng nghề cũng chính là một trong những không gian có thể thực hiện sự chuyển đổi ấy. Nếu trước đây một sản phẩm thủ công chủ yếu được nhìn nhận ở giá trị bảo tồn, thì nay đang được đặt câu hỏi rộng hơn: sản phẩm đó tạo ra bao nhiêu việc làm, mang lại bao nhiêu thu nhập, có thể trở thành sản phẩm OCOP hay không, có kết nối được với tuyến du lịch hay không, có bán được trên nền tảng số hay không và giá trị gia tăng có thực sự quay trở lại cộng đồng hay không...

Những câu hỏi đó cũng là những nội dung chính đang được các địa phương trong đó có tỉnh Khánh Hòa tập trung triển khai trong Chương trình MTQG 417 giai đoạn 2026-2030. Theo thiết kế, Chương trình MTQG 417 được tích hợp ba lĩnh vực: xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi; trong đó nhấn mạnh phát triển sản phẩm OCOP theo hướng chất lượng, đặc trưng, đa giá trị, thân thiện môi trường, khai thác tiềm năng, lợi thế và giá trị văn hóa địa phương, mở rộng thị trường và ưu tiên các chủ thể ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi, vùng đặc biệt khó khăn.

Đối với tỉnh Khánh Hòa, nội dung này đã được tỉnh cụ thể hóa khá rõ trong định hướng phát triển làng nghề và sản phẩm OCOP giai đoạn 2026-2030. Tỉnh đặt mục tiêu đến năm 2030 có ít nhất 10 sản phẩm OCOP đạt 5 sao cấp quốc gia, phát triển bình quân ít nhất 100 sản phẩm mới mỗi năm; ít nhất 70% chủ thể OCOP xây dựng được vùng nguyên liệu và có liên kết ổn định; ít nhất 50% chủ thể tham gia các kênh bán hàng hiện đại; đặc biệt phấn đấu có ít nhất 20% làng nghề truyền thống có sản phẩm OCOP. Đây là một chỉ tiêu có ý nghĩa chiến lược, bởi nó tạo ra cầu nối giữa bảo tồn nghề truyền thống với phát triển kinh tế thị trường.

Điều đặc biệt hơn, tỉnh Khánh Hòa đang triển khai định hướng đưa OCOP trở thành “đại sứ du lịch”, với mục tiêu đến năm 2030 có ít nhất 10% sản phẩm OCOP gắn với du lịch, hình thành tối thiểu 30 điểm giới thiệu, trải nghiệm OCOP - du lịch; đưa các sản phẩm này lên sàn thương mại điện tử, ứng dụng du lịch thông minh và nền tảng số. Đây chính là không gian phát triển phù hợp với làng nghề dân tộc thiểu số: du khách không chỉ mua một sản phẩm mà có thể được trải nghiệm quy trình làm gốm, dệt vải, chế tác nhạc cụ, thưởng thức ẩm thực, nghe kể chuyện văn hóa và trực tiếp gặp gỡ nghệ nhân. Khi ấy, giá trị kinh tế không nằm riêng trong sản phẩm mà được mở rộng sang dịch vụ, trải nghiệm, lưu trú, ẩm thực và truyền thông văn hóa.

Thực tế năm 2026 cho thấy, cơ hội này đã bắt đầu chuyển động và những kết quả bước đầu đáng ghi nhận. Phiên chợ kết nối tiêu thụ sản phẩm đặc trưng vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi được tổ chức tại Nha Trang nhiều năm nay đã đưa các sản phẩm từ các hợp tác xã vùng dân tộc thiểu số đến gần hơn với thị trường đô thị. Liên minh Hợp tác xã của tỉnh cũng ghi nhận sự tham gia của các sản phẩm đặc trưng từ khu vực Khánh Vĩnh và vùng phía Nam tỉnh. Trong khi đó, các hoạt động khảo sát du lịch cộng đồng tại khu vực, vùng đồng bào Raglai cho thấy, nhu cầu phát triển sản phẩm thủ công, mở các xưởng trải nghiệm chế tác nhạc cụ và kết nối nghề truyền thống với tour du lịch cộng đồng đang ngày càng rõ hơn.

Tuy nhiên, cơ hội chỉ trở thành kết quả bền vững khi tỉnh tháo gỡ được những điểm nghẽn về tổ chức sản xuất, vốn, kỹ năng kinh doanh, thiết kế sản phẩm, bao bì, tiêu chuẩn chất lượng, thương hiệu và thị trường. Hạn chế lớn nhất của tỉnh Khánh Hòa hiện nay đó chính là tỉnh chưa khai thác một cách tương xứng với tiềm năng, lợi thế từng vùng chưa; hạ tầng miền núi vẫn còn những khoảng thiếu hụt... Để giải quyết những hạn chế này, trong triển khai Chương trình MTQG 417 giai đoạn 2026-2030, tỉnh Khánh Hoà đã tiến hành rà soát nhu cầu với dự kiến 14 công trình điện nông thôn, 44 công trình cấp nước tập trung, 548 công trình giao thông cùng các chính sách về nhà ở, đất ở, bố trí dân cư và phòng, chống sạt lở, tổng kinh phí dự kiến gần 4.100 tỷ đồng.

Vì vậy, Khánh Hòa xác định đầu tư cho làng nghề không thể tách khỏi đầu tư hạ tầng và sinh kế. Đường giao thông phải giúp sản phẩm đến thị trường; internet phải giúp hộ sản xuất tiếp cận khách hàng; đào tạo nghề phải gắn với thiết kế, thương mại và quản trị; hỗ trợ máy móc phải đi cùng bảo tồn kỹ thuật cốt lõi; OCOP phải đi cùng vùng nguyên liệu, hợp tác xã và chuỗi phân phối. Cốt lõi của chính sách không phải là giữ nghề bằng hỗ trợ, mà là tạo điều kiện để nghề có thị trường, người làm nghề có thu nhập và thế hệ trẻ có lý do để tiếp tục nghề của cha ông.

Hiện, Khánh Hòa đang có một lợi thế, đó là: một không gian văn hóa đa dạng đặt cạnh một trung tâm du lịch quốc tế năng động. Nếu kết nối được làng nghề Chăm, không gian văn hóa Raglai, nông sản miền núi, du lịch cộng đồng với hệ thống dịch vụ, thương mại và thị trường du lịch của Nha Trang, Cam Ranh và toàn tỉnh, giá trị của sản phẩm dân tộc thiểu số sẽ không còn bó hẹp trong phạm vi một làng, một xã...

Để những thành quả của Chương trình MTQG 1719 giai đoạn 2021-2025 được phát huy bền vững trong quá trình triển khai Chương trình MTQG 417 giai đoạn 2026-2030, tỉnh Khánh Hòa cần chuyển mạnh từ bảo tồn nghề sang phát triển hệ sinh thái nghề, từ sản phẩm đơn lẻ sang chuỗi giá trị, từ hỗ trợ chủ thể sang nâng năng lực chủ thể và từ bán sản phẩm sang bán cả câu chuyện văn hóa. Khi người dân thực sự được hưởng lợi từ chính di sản và nghề truyền thống của mình, làng nghề không chỉ được giữ lại, mà còn có thể trở thành một phần của nền kinh tế nông thôn hiện đại, tạo việc làm, tăng thu nhập, củng cố bản sắc và góp phần mở rộng không gian phát triển bền vững của Khánh Hòa trong giai đoạn 2026-2030./.