Nhà Ngô Màng Mủ ở thôn Màng Mủ, xã Mù Cang Chải, tỉnh Lào Cai là một địa điểm lý tưởng để tìm hiểu văn hóa người Mông địa phươngLào Cai là tỉnh vùng cao biên giới, có diện tích tự nhiên hơn 13.256 km², dân số gần 1,8 triệu người, đồng bào dân tộc thiểu số chiếm trên 57,6% dân số. Sự đa dạng về thành phần dân tộc đã tạo nên một kho tàng di sản phong phú, từ tiếng nói, chữ viết, trang phục, lễ hội, nghi lễ, dân ca, dân vũ, nghề thủ công truyền thống đến những giá trị văn hóa gắn với không gian làng bản và đời sống cộng đồng.
Từ bảo tồn di sản đến đánh thức giá trị văn hóa
Giai đoạn 2021-2025, bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa các dân tộc được tỉnh Lào Cai xác định là nhiệm vụ quan trọng, vừa góp phần giữ gìn nền tảng tinh thần của xã hội, vừa tạo nguồn lực nội sinh cho phát triển bền vững. Từ định hướng đó, nhiều chương trình, hoạt động bảo tồn di sản đã được triển khai đồng bộ và tạo những kết quả đáng ghi nhận.
Một dấu ấn nổi bật là việc lập hồ sơ và đề nghị UNESCO ghi danh Nghệ thuật Xòe Thái là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Qua đó, số di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại trên địa bàn tỉnh được nâng lên 4 di sản, gồm: Nghệ thuật Xòe Thái; Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái; Nghi lễ và trò chơi Kéo co Tày, Giáy; Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt.
Cùng với đó, tỉnh tổ chức tổng kiểm kê di sản văn hóa phi vật thể, hoàn thiện hồ sơ trình Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh 21 di sản, nâng tổng số di sản văn hóa phi vật thể quốc gia của Lào Cai lên 56 di sản. Những di sản này từng bước được bảo vệ, phát huy giá trị và trở thành nguồn tài nguyên quan trọng cho phát triển du lịch.
Công tác bảo tồn được đưa sâu hơn vào đời sống cộng đồng. Bốn lễ hội, phong tục, tập quán tiêu biểu được bảo tồn, phát huy, trong đó có Nghi lễ Then Khoăn của người Tày, Nghi lễ Then cầu mùa của người Giáy, Tết cơm mới của người Dao Đỏ và Lễ cúng rừng của người Nùng. Tỉnh đồng thời quan tâm nghiên cứu, sưu tầm những di sản có nguy cơ mai một cao của các nhóm dân tộc Mông xanh, Dao Tuyển, Xa Phó, Hà Nhì, Cao Lan.
Trang phục truyền thống được đặt trong dòng chảy bảo tồn. Nhiều lớp truyền dạy kỹ năng dệt, thêu, may trang phục được tổ chức tại cộng đồng; “Tuần lễ trang phục truyền thống các dân tộc tỉnh Lào Cai” tạo không gian để các giá trị văn hóa được giới thiệu rộng rãi, góp phần đưa trang phục truyền thống trở lại gần hơn với đời sống xã hội.
Đáng chú ý, nguồn lực từ Dự án 6 thuộc Chương trình Mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021 - 2025 đã hỗ trợ cho công tác tu bổ, tôn tạo một số di tích tiêu biểu; xây dựng 9 điểm du lịch tại các thôn, bản vùng đồng bào dân tộc thiểu số; hỗ trợ bảo tồn kiến trúc và văn hóa truyền thống của người Phù Lá (Xa Phó), Bố Y. Tổ chức 4 lớp tập huấn cho 140 người về kỹ năng phục vụ khách du lịch, cùng các hoạt động khảo sát, kết nối quảng bá, đã góp phần hình thành những sản phẩm du lịch cộng đồng mang dấu ấn địa phương.
Không gian văn hóa cộng đồng tiếp tục được củng cố với 6 lễ hội truyền thống được phục dựng, 25 câu lạc bộ văn hóa dân gian được thành lập, 54 đội văn nghệ truyền thống được hỗ trợ hoạt động. Tỉnh cũng hỗ trợ 10 nghệ nhân nhân dân, nghệ nhân ưu tú truyền dạy, gìn giữ các giá trị văn hóa truyền thống; xây dựng 105 tủ sách cộng đồng và hỗ trợ 184 bộ thiết bị cho nhà văn hóa thôn, bản.
Những kết quả đạt được đã góp phần quan trọng vào việc bảo vệ và phát huy các giá trị văn hoá truyền thống tốt đẹp của các dân tộc, đáp ứng ngày càng tốt hơn nhu cầu hưởng thụ văn hoá tinh thần của Nhân dân, đồng thời thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh theo hướng bền vững.
Lễ hội xuống đồng (Roóng Poọc) của người Giáy, Tày ở Lào Cai Đưa văn hóa vào phát triển du lịch, tạo sinh kế cho cộng đồng
Sau quá trình hợp nhất giữa hai tỉnh Lào Cai và Yên Bái (cũ), tỉnh Lào Cai (mới) được mở rộng không gian địa lý, tăng cường tính đa dạng về thành phần dân tộc, hình thành một bức tranh văn hóa các dân tộc thiểu số rất đặc sắc, tạo nên không gian di sản rộng lớn, có chiều sâu về lịch sử, văn hóa, sinh thái. Đây là lợi thế lớn để Lào Cai phát triển hệ sinh thái du lịch gắn với bản sắc văn hóa.
Trong bối cảnh đổi mới toàn diện và hội nhập quốc tế sâu rộng, Đảng và Nhà nước ta luôn khẳng định văn hóa và con người là nền tảng tinh thần của xã hội, là động lực nội sinh quan trọng cho sự phát triển bền vững của đất nước. Các quan điểm chỉ đạo của Đảng đã nhấn mạnh vai trò của văn hóa như một “nguồn lực nội sinh, sức mạnh mềm” và là trụ cột phát triển bền vững trong kỷ nguyên mới.
Ngay sau Đại hội đại biểu Đảng bộ tỉnh lần thứ I, nhiệm kỳ 2025-2030, cuối tháng 12/2025, Tỉnh ủy đã ban hành Nghị quyết về Đề án “Bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa, con người tỉnh Lào Cai đáp ứng yêu cầu hội nhập và phát triển giai đoạn 2026 - 2030”, nhằm vừa cụ thể hóa các chủ trương, chính sách lớn của Đảng, của tỉnh về văn hóa, vừa tạo cơ sở chiến lược để bảo tồn, phát huy các giá trị văn hoá truyền thống, giá trị di sản văn hoá vật thể, phi vật thể gắn với phát triển du lịch, góp phần phát triển theo hướng “xanh, hài hoà, bản sắc và hạnh phúc”.
Giai đoạn 2026-2030, Lào Cai đặt mục tiêu xây dựng 3 làng văn hóa truyền thống dân tộc gắn với phát triển du lịch cộng đồng; quy hoạch, bảo tồn các không gian văn hóa truyền thống của người Mông, Thái, Tày gắn với du lịch cộng đồng. Tại các không gian này, tỉnh định hướng khôi phục nhà ở truyền thống, giữ gìn cảnh quan làng bản, bảo tồn lễ hội, nghi lễ, phong tục, trang phục, nghệ thuật dân gian và nghề thủ công; đồng thời hỗ trợ sinh kế thông qua du lịch cộng đồng và sản phẩm OCOP. Đây là điểm đáng chú ý trong tư duy bảo tồn. Một làng văn hóa nếu chỉ được dựng lên để tham quan rất dễ trở thành một “không gian trưng bày”. Ngược lại, khi người dân vẫn sống, sản xuất, thực hành văn hóa và có thêm thu nhập từ chính những giá trị của cộng đồng, việc bảo tồn mới có cơ sở bền vững.
Bởi vậy, cùng với đầu tư hạ tầng, Lào Cai định hướng xây dựng các nhà diễn giải, trung tâm thông tin và tư vấn cho du khách; khôi phục nhà sàn, nhà trình tường; giữ gìn ruộng bậc thang, hàng rào đá, bếp lửa; chống bê tông hóa và bảo đảm các công trình xây dựng mới phù hợp kiến trúc truyền thống. Di sản được bảo tồn trong chính không gian sống của cộng đồng, thay vì tách khỏi đời sống để trở thành hiện vật.
Cùng với bảo tồn, Lào Cai hướng tới xây dựng thương hiệu văn hóa - du lịch “Nơi giao hòa của non cao và hội tụ sắc màu văn hóa”, tổ chức các sự kiện văn hóa - du lịch có quy mô quốc gia, quốc tế và phát triển những sản phẩm mang thương hiệu địa phương. Đó là: (1) Festival sông Hồng tổ chức 02 năm/01 lần mang tầm quốc gia, quốc tế với chuỗi các hoạt động, sự kiện văn hoá, thể thao, du lịch đặc sắc kết hợp với hội thảo, xúc tiến du lịch, kêu gọi đầu tư, hợp tác quốc tế; (2) Lễ hội Văn hóa du lịch Mường Lò (01 lần/năm) bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hoá Nghệ thuật xòe Thái, với các hoạt động đặc sắc, phong phú, đa dạng như: hòa mình trong vòng xòe bất tận với 06 điệu xoè cổ; trải nghiệm không gian văn hóa rực rỡ sắc màu của các dân tộc tỉnh Lào Cai; các trò chơi dân gian; bay trên dù lượn, thả hồn trong hương sắc mùa thu ngắm thung lũng Mường Lò; cùng nhiều hoạt động vui chơi, giải trí khác; (3) Lễ hội Đua ngựa Bắc Hà (01 lần/năm) với nhiều sự kiện, như: Tái hiện “cuộc đua của những người nông dân trên những con ngựa thồ” gắn với hoạt động trình diễn nghi thức văn hoá liên quan quan đến ngựa; cùng với màn trình diễn nghệ thuật múa gậy xênh tiền, múa khèn truyền thống người Mông; tham quan và trải nghiệm tại các vườn mận, hoạt động văn hoá tại di tích kiến trúc nghệ thuật Dinh Hoàng A Tưởng; tour du lịch tại các bản làng trên địa bàn xã Bắc Hà, Bản Liền… (4) Lễ hội Trà Shan tuyết (01 lần/năm) nhằm tôn vinh giá trị cây chè cổ thụ, khẳng định thương hiệu Trà Shan tuyết Suối Giàng trên thị trường trong nước và quốc tế, với nhiều hoạt động, như: nghi lễ liên quan đến cây chè của người Mông; trình diễn pha trà nghệ thuật, sao chè Shan tuyết thủ công của các nghệ nhân, mời trà, thưởng trà; các hoạt động văn hoá, thể thao hấp dẫn liên quan đến chè; trải nghiệm tham quan các điểm du lịch nổi tiếng tại Suối Giàng và các khu vực chè cổ thụ trên địa bàn tỉnh.
Lớp truyền dạy và xây dựng Câu lạc bộ sinh hoạt văn hóa dân ca, dân vũ cho đồng bào dân tộc Bố Y ở thôn Lao Hầu, xã Mường Khương, tỉnh Lào CaiTrao truyền để văn hóa tiếp tục phát triển
Bên cạnh nguồn lực đầu tư, yếu tố quyết định sức sống của di sản vẫn là con người. Trong đó, nghệ nhân và những người am hiểu văn hóa truyền thống giữ vai trò đặc biệt quan trọng.
Thực tế tại Lào Cai cho thấy việc trao truyền hiện nay vẫn đang gặp không ít khó khăn. Tiếng nói, chữ viết, trang phục truyền thống và nhiều giá trị văn hóa đang chịu tác động mạnh mẽ của quá trình đô thị hóa, thương mại hóa và sự thay đổi nhanh chóng của đời sống xã hội. Vì vậy, giai đoạn 2026-2030, Lào Cai xác định cần xây dựng chính sách phù hợp hơn đối với nghệ nhân, người thực hành và chủ thể di sản. Tỉnh dự kiến lập hồ sơ đề nghị phong tặng danh hiệu 5 Nghệ nhân nhân dân, 25 Nghệ nhân ưu tú trong lĩnh vực di sản văn hóa phi vật thể; xây dựng cơ chế hỗ trợ nghệ nhân mở các lớp truyền dạy nghề thủ công, dân ca, dân vũ tại cộng đồng và trường học.
Một hướng đi khác là đưa văn hóa truyền thống đến gần thế hệ trẻ thông qua trường học, câu lạc bộ và không gian sinh hoạt cộng đồng. Tỉnh đặt mục tiêu xây dựng 600 câu lạc bộ văn hóa - văn nghệ, hướng tới 100% thôn, tổ dân phố có câu lạc bộ văn hóa - nghệ thuật. Các không gian văn hóa cộng đồng sẽ là nơi tổ chức sinh hoạt dân gian, dạy nhạc cụ dân tộc, đọc sách, chiếu phim và giới thiệu sản phẩm văn hóa - du lịch địa phương.
Công nghệ số cũng được đặt vào vị trí mới trong bảo tồn. Đến năm 2030, Lào Cai đặt mục tiêu số hóa 100% di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại và 80% di sản văn hóa phi vật thể quốc gia; xây dựng Ngân hàng dữ liệu di sản của tỉnh, lưu trữ tư liệu, hình ảnh, âm thanh, video và phát huy giá trị di sản trên nền tảng số.
Lĩnh vực văn hóa dân tộc thiểu số ở Lào Cai đang đứng trước cơ hội phát triển mạnh mẽ, đột phá từ Đề án của Tỉnh ủy, gắn với việc tổ chức thực hiện Chương trình Mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2026-2030. Có định hướng rõ ràng và giải pháp cụ thể, những kết quả đạt được trong giai đoạn này sẽ góp phần hiện thực hóa một mục tiêu rất quan trọng của Chương trình, đó là: giữ gìn, phát huy bản sắc văn hóa tốt đẹp của cộng đồng các dân tộc thiểu số; nâng cao niềm tin của đồng bào các dân tộc đối với các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước; củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc trên mảnh đất biên cương.
