Ông Đinh Văn Xếp với sản phẩm mây tre đan của người Hrê

Hơn nửa thế kỷ bên những thanh nan

Bước vào căn nhà nhỏ của ông Đinh Văn Xếp, dễ dàng bắt gặp những sản phẩm đan tre mây được xếp ngay ngắn trong gian bếp. Những chiếc kđắp dùng đựng cơm, kđắp h’long để xúc lúa, chiếc nia, chiếc gùi đã ám khói thời gian... tất cả đều được làm từ đôi bàn tay của ông.

Ông đến với nghề từ khi còn trẻ, ngày ấy, trong làng, người lớn thường ngồi đan những vật dụng phục vụ cuộc sống. Thấy thích, ông xin các bậc cao niên chỉ dạy. Từ những thao tác đầu tiên còn vụng về, ông dần thành thạo cách chọn tre, chẻ nan, tạo dáng và hoàn thiện từng sản phẩm.

Ông Xếp chia sẻ: Nghỉ hưu ở nhà rảnh rỗi, hai vợ chồng lại rủ nhau đi kiếm tre, chẻ lạt rồi ngồi đan. Làm cho vui tay, mà quan trọng là giữ cái nghề cha ông để lại.

Công việc tưởng nhẹ nhàng nhưng đòi hỏi sự kiên trì. Một chiếc rổ nhỏ cũng mất khoảng hai ngày, còn chiếc gùi chắc chắn để mang lên nương có thể cần cả tuần. Đặc biệt, những năm gần đây, tìm mây để niềng cạp rổ, cạp gùi ngày càng khó. Những dây mây tốt quanh làng không còn nhiều, phải đi sâu vào rừng, lên những vùng núi cao mới tìm được nguyên liệu phù hợp. Thế nhưng, ông Xếp vẫn làm. Không phải vì những sản phẩm ấy mang lại nguồn thu nhập lớn, mà bởi trong mỗi đường đan có những điều ông không muốn để mất.

Giữ một phần nếp sống của người Hrê

Theo ông Xếp, ngày trước, đồ tre mây gần như gắn với mọi gia đình Hrê. Chiếc rổ, cái nia, chiếc gùi theo người dân vào bếp, lên nương, xuống ruộng và xuất hiện trong những sinh hoạt cộng đồng. Mỗi vật dụng có một công năng riêng, được tạo nên từ những nguyên liệu quen thuộc của núi rừng.

Ngày nay, đồ nhựa, đồ nhôm ngày càng phổ biến, những vật dụng thủ công dần ít xuất hiện trong đời sống thường ngày. Tuy nhiên, ở Sơn Mai, trong những dịp lễ cúng, giỗ chạp, nhiều vật dụng đan bằng tre vẫn giữ vị trí không thể thay thế. “Nó là cái nếp từ xưa rồi. Nhất là khi cúng, không có cái rổ, cái nia tre để đựng lễ vật cúng thì không thành lễ được”, ông Xếp nói.

Có lẽ cũng từ những điều bình dị ấy mà ông càng có ý thức gìn giữ nghề. Với ông, một chiếc rổ tre không chỉ là vật dụng. Đó còn là cách người Hrê sử dụng những gì núi rừng ban tặng, là kỹ năng được người già truyền cho con cháu, là một phần ký ức của mỗi gia đình và cộng đồng.

Ông Đinh Thanh Minh - Phó Chủ tịch UBND xã Sơn Mai cho biết: ông Đinh Văn Xếp là người có ý thức rất rõ trong việc giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc Hrê. Dù tuổi cao, ông vẫn duy trì nghề đan lát, tự làm các vật dụng truyền thống phục vụ gia đình và nhiệt tình hướng dẫn người trẻ trong làng.

Điều ông Xếp lo lắng nhất hiện nay không phải thiếu tre, thiếu mây mà là thiếu người tiếp nối. Những người trẻ ngày càng có nhiều lựa chọn việc làm, nhiều người rời quê đi làm ăn xa. Trong khi đó, nghề đan lát cần sự tỉ mỉ, kiên nhẫn và phải mất nhiều thời gian mới có thể thành thạo.

Bởi vậy, hễ con cháu hay người trẻ trong làng ghé nhà, ông lại mang những thanh nan ra chỉ dẫn. Ông dạy từ cách chọn tre, chẻ nan đến cách luồn từng đường đan, làm sao để chiếc rổ vừa chắc, vừa tròn, chiếc gùi vừa bền vừa đẹp.

“Phải bày cho lớp trẻ thì mới giữ được cái nghề truyền thống của cha ông để lại. Mình già rồi, không truyền lại thì vài năm nữa không còn ai gắn bó với nghề này”, ông Xếp trăn trở.

Để nghề không chỉ còn trong ký ức

Từ câu chuyện của ông Xếp, việc giữ nghề đan lát truyền thống đang đặt ra một yêu cầu lớn hơn: làm sao để nghề có thể sống cùng đời sống hiện đại, thay vì chỉ tồn tại trong ký ức.

Xã Sơn Mai đang tính toán hướng hỗ trợ đầu ra cho sản phẩm đan lát truyền thống, từng bước đưa các sản phẩm đến trưng bày, giới thiệu và bán làm quà lưu niệm cho du khách tại điểm du lịch Thác Trắng. Theo lãnh đạo địa phương, nếu tìm được thị trường phù hợp, nghề đan lát vừa có thêm cơ hội được bảo tồn, vừa có thể tạo thêm thu nhập cho người dân.

Với ông Xếp, đó có thể là một hướng đi mới cho nghề mà ông đã gắn bó hơn nửa thế kỷ. Nhưng trước hết, điều ông mong muốn vẫn là có người học nghề, biết làm nghề và hiểu vì sao những vật dụng tưởng chừng bình dị ấy cần được giữ lại.

Buổi chiều, khi công việc trong nhà đã vãn, ông Xếp lại ngồi bên bó nan tre. Bàn tay chai sần chậm rãi luồn từng nan qua nhau. Những đường đan cứ thế nối tiếp, giống như cách một nghề truyền thống được trao từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Ở tuổi 73, ông vẫn kiên trì với công việc ấy. Bởi ông hiểu, giữ một nghề cũng là giữ một phần căn cước văn hóa của cộng đồng Hrê. Và khi những đường nan vẫn còn được đan, những giá trị văn hóa được gửi gắm trong đó vẫn còn cơ hội tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay./.