Sơn La: Khơi dậy nội lực, tạo sinh kế bền vững cho đồng bào dân tộc thiểu số

Nằm ở trung tâm phía Tây Bắc, tỉnh Sơn La có diện tích lớn thứ ba cả nước với hơn 1,3 triệu dân, trong đó hơn 83,7% là đồng bào dân tộc thiểu số, gồm các dân tộc nhưThái, Mông, Mường, Dao, La Ha, Khơ-mú,… Thời gian qua, với sự nỗ lực của chính quyền và đồng bào các dân tộc, diện mạo nhiều bản làng đã đổi khác từng ngày. Những nương cà phê trĩu quả, những đồi cây ăn trái phủ xanh sườn núi, những mái nhà ngói đỏ xen giữa màu xanh đại ngàn, những con đường bê tông men theo triền núi nối bản với trung tâm xã, các công trình nước sạch, điện lưới, trạm y tế được đầu tư đồng bộ… đã tạo nên bức tranh vùng cao tỉnh Sơn La tươi sáng hơn bao giờ hết. Đây là minh chứng sinh động cho hiệu quả của Chương trình MTQG 1719 giai đoạn 2021-2025 tại tỉnh Sơn La.

Có thể nói, phát triển sinh kế bền vững ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi không đơn giản là tạo thêm việc làm hay tăng thu nhập trong một vài mùa vụ. Và vấn đề sâu sắc hơn, đó là quá trình giúp người dân có tư liệu sản xuất, tiếp cận tri thức, làm chủ phương thức sản xuất và đủ năng lực thích ứng trước những biến động của thị trường, khí hậu. Với địa bàn miền núi rộng, điều kiện sản xuất còn nhiều khó khăn như tỉnh Sơn La, đây chính là con đường căn cơ để giảm nghèo, nâng cao chất lượng cuộc sống và củng cố niềm tin của nhân dân vào chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước.

Trong giai đoạn 2021-2025, việc triển khai Chương trình MTQG 1719 đã góp phần tạo chuyển biến tại nhiều địa bàn của tỉnh Sơn La. Theo báo cáo của Sở Dân tộc và Tôn giáo tỉnh Sơn La, giai đoạn 2021-2025, toàn tỉnh được phân bổ trên 5.653 tỷ đồng từ Chương trình MTQG 1719 để triển khai 10 dự án lớn. Trong đó tập trung vào giải quyết những vấn đề căn cơ và thiết yếu nhất của vùng dân tộc thiểu số như: thiếu đất ở, đất sản xuất, nước sinh hoạt; bố trí dân cư ổn định; khoán bảo vệ rừng; hỗ trợ sản xuất theo chuỗi giá trị; phát triển hạ tầng điện, giáo dục, y tế; bảo tồn văn hóa; thúc đẩy bình đẳng giới và hỗ trợ các dân tộc rất ít người. Đặc biệt, tỉnh đã ưu tiên đầu tư vào cơ sở hạ tầng thiết yếu như đường giao thông, thủy lợi, điện lưới, trường học, trạm y tế, nhà văn hóa… tại các bản đặc biệt khó khăn. 

Theo đó, hạ tầng giao thông, điện, nước, trường học, trạm y tế được đầu tư, giúp phát triển kinh tế và nâng cao khả năng tiếp cận dịch vụ thiết yếu. Đến nay, 100% xã đã có đường ô tô đến trung tâm được cứng hóa, 99,5% hộ dân sử dụng điện lưới an toàn, 97,5% dân cư nông thôn có nước sạch sinh hoạt. Trong lĩnh vực giáo dục, tỷ lệ học sinh mẫu giáo, tiểu học và THCS đến trường đều trên 98%. Tỷ lệ người từ 15 tuổi biết đọc, biết viết tiếng phổ thông đạt 94,8%. Công tác chăm sóc sức khỏe và giáo dục giới tính, đặc biệt là cho phụ nữ và trẻ em dân tộc thiểu số, được quan tâm đúng mức với nhiều chương trình khám thai định kỳ, sinh con tại cơ sở y tế, đào tạo nghề và phổ cập kiến thức sức khỏe cộng đồng. 

Bên cạnh đó, Chương trình MTQG 1719 giai đoạn 2021-2025 không chỉ đầu tư hạ tầng mà còn đầu tư giúp người dân thay đổi tư duy, nâng cao nhận thức về phát triển kinh tế, xây dựng nông thôn mới. Nhờ các chính sách hỗ trợ sản xuất, mô hình sinh kế, nhiều hộ dân đã mạnh dạn đầu tư kinh tế hàng hóa, ứng dụng kỹ thuật, liên kết chuỗi giá trị. Đồng bào dân tộc thiểu số dần chủ động mưu sinh, thoát nghèo bền vững, không còn trông chờ trợ cấp. Từ năm 2021 đến năm 2025, tỉnh Sơn La đã kết nối việc làm, chuyển đổi nghề cho hơn 70.600 lao động và đào tạo nghề cho trên 7.800 người nghèo, cận nghèo. Thu nhập bình quân của người dân tộc thiểu số năm 2025 ước đạt 39,2 triệu đồng/người/năm, tăng gấp đôi so với năm 2020. Mỗi năm giảm trung bình 4-5% số hộ nghèo, cận nghèo tại các xã đặc biệt khó khăn.

Tại xã Co Mạ, một trong những xã của tỉnh Sơn La được hưởng lợi từ Chương trình MTQG 1719 đã có nhiều khởi sắc trong phát triển kinh tế, góp phần tạo sinh kế bền vững, nâng cao thu nhập cho người dân. Toàn xã có 33 bản, 2.877 hộ, với hơn 14.500 nhân khẩu; trong đó, đồng bào dân tộc Mông chiếm trên 90%. Địa hình chia cắt, nhiều bản cách xa trung tâm; hạ tầng thiếu đồng bộ; sản xuất nông nghiệp chủ yếu dựa vào nương rẫy; tỷ lệ hộ nghèo, cận nghèo ở mức cao. Trước sáp nhập (Co Mạ được sáp nhập từ 3 xã Co Mạ, Co Tòng và Pá Lông), cả 3 xã đều thuộc diện đặc biệt khó khăn, nguồn lực đầu tư hạn hẹp, đời sống người dân còn thiếu thốn.

Thực hiện Chương trình MTQG 1719, cấp ủy, chính quyền xã đã tập trung xác định những nhu cầu bức thiết, ưu tiên các hạng mục hạ tầng, nhà ở, nước sinh hoạt, mô hình sinh kế. Theo đó, hằng năm, xã Co Mạ đánh giá từng hộ nghèo, cận nghèo để xác định nhu cầu hỗ trợ phù hợp. Cùng với nguồn lực từ Nhà nước, xã phối hợp mở nhiều lớp tập huấn kỹ thuật, hướng dẫn bà con phương pháp chăn nuôi, trồng trọt khoa học. Đồng thời, tạo điều kiện cho các hộ tiếp cận nguồn vốn vay phát triển kinh tế. Sau 5 năm triển khai, cuộc sống của người dân Co Mạ đã có nhiều thay đổi. Sự đổi thay dễ thấy nhất đó là trong lĩnh vực giao thông. Tuyến đường dài 4 km qua 3 bản Tìa Lá, Xá Nhá A, B (xã Co Mạ) trước đây là đường đất, mùa mưa lầy lội, người dân phải mất nhiều giờ mới vận chuyển được nông sản xuống trung tâm xã. Từ năm 2024, tuyến đường được đầu tư nâng cấp từ nguồn vốn Chương trình MTQG 1719 đã tạo thuận lợi cho bà con đi lại và giao thương hàng hoá...

Co Mạ chỉ là một trong những xã của Sơn La được hưởng lợi từ CHương trình MTQG 1719. Hiệu quả của Chương trình MTQG 1719 không chỉ thể hiện ở những con đường được cứng hóa, công trình nước sạch được xây dựng và trường học được cải thiện, mà còn ở khả năng biến điều kiện hạ tầng thành cơ hội phát triển kinh tế. Tại tỉnh Sơn La, 08 chuỗi sản xuất gồm 02 chuỗi cà phê, 03 chuỗi mận, 01 chuỗi xoài và 02 chuỗi nhãn được triển khai với tổng vốn khoảng 35,2 tỷ đồng; hỗ trợ trực tiếp 372,5 ha cây ăn quả, với 974 hộ tham gia. Việc hướng dẫn sản xuất theo tiêu chuẩn VietGAP, hữu cơ góp phần nâng chất lượng nông sản, từng bước hình thành vùng sản xuất hàng hóa và nâng cao khả năng tiếp cận thị trường.

Giá trị của những mô hình này nằm ở sự thay đổi tư duy sản xuất, như: từ làm theo kinh nghiệm, phụ thuộc vào thương lái người dân đã chuyển sang đầu tư vào chất lượng, quy trình kỹ thuật và liên kết tiêu thụ. Tuy nhiên, chuỗi giá trị chỉ thực sự bền vững khi người nông dân có vị trí rõ ràng trong quan hệ hợp tác, được chia sẻ thông tin thị trường, tiếp cận khâu bảo quản, chế biến và có cơ chế phân chia lợi ích minh bạch. Vì vậy, hỗ trợ sản xuất cần đi liền với củng cố hợp tác xã, kết nối doanh nghiệp, xây dựng thương hiệu và mở rộng kênh tiêu thụ, kể cả thương mại điện tử.

Những kết quả tại cơ sở cho thấy, sinh kế bền vững phải được xây dựng từ điều kiện thực tế của từng cộng đồng. Ở xã Chiềng Sơ, hoạt động đào tạo, tập huấn nghề nông nghiệp được triển khai nhằm giúp người dân nâng cao kiến thức và kỹ năng sản xuất...  Đây là những tín hiệu đáng ghi nhận, đồng thời gợi mở yêu cầu nhân rộng mô hình dựa trên đánh giá cụ thể về hiệu quả kinh tế, khả năng duy trì thu nhập và mức độ phù hợp với điều kiện của từng bản, từng nhóm hộ.

Cùng với hỗ trợ sản xuất, tín dụng chính sách tiếp tục mở rộng khả năng tiếp cận vốn của hộ nghèo và các đối tượng chính sách. Theo báo cáo của UBND tỉnh Sơn La tại Hội nghị tổng kết Chương trình MTQG 1719 giai đoạn 2021-2025, nguồn vốn tín dụng chính sách xã hội trên địa bàn tỉnh đạt 7.171 tỷ đồng, doanh số cho vay đạt 7.895 tỷ đồng, với 158.091 lượt hộ được vay vốn. Theo đó, tỷ lệ hộ nghèo toàn tỉnh còn 7,89% vào cuối năm 2025. Những con số này cho thấy tín dụng ưu đãi là một kênh quan trọng để người dân đầu tư sản xuất, phát triển kinh tế hộ. Song, vốn vay chỉ phát huy hiệu quả cao nhất khi được kết hợp với hướng dẫn sử dụng vốn, tư vấn kỹ thuật và phương án tiêu thụ phù hợp; nếu thiếu các điều kiện ấy, nguy cơ tái nghèo vẫn hiện hữu. 

Bước sang giai đoạn 2026-2030, yêu cầu đặt ra đối với Sơn La đó là phải chuyển những kết quả ban đầu của Chương trình MTQG 1719 thành năng lực phát triển lâu dài, hướng tới kết hợp xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi trong một khuôn khổ đồng bộ hơn để thực hiện có hiệu quả Chương trình MTQG 417.

Theo Quyết định số 1160/QĐ-TTg ngày 29/6/2026 của Thủ tướng Chính phủ: Về việc giao kế hoạch đầu tư công trung hạn vốn ngân sách trung ương giai đoạn 2026-2030 của các chương trình mục tiêu quốc gia (đợt 1) cho các bộ, cơ quan trung ương và Ủy ban nhân dân tỉnh, thành phố, tỉnh Sơn La được giao hơn 2.600 tỷ đồng vốn đầu tư công trung hạn ngân sách Trung ương trong đợt phân bổ thứ nhất cho giai đoạn 2026-2030. Đây là nguồn lực quan trọng, nhưng hiệu quả không thể chỉ đo bằng số vốn được phân bổ hay tỷ lệ giải ngân. Điều quyết định vẫn là nguồn vốn có đến đúng địa bàn, đúng đối tượng, tháo gỡ được nút thắt sinh kế và tạo ra giá trị kinh tế có thể duy trì sau khi dự án kết thúc hay không.

Theo Kế hoạch số 168/KH-UBND ngày 30/6/2026 của UBND tỉnh Sơn La về triển khai Chương trình mục tiêu quốc gia giai đoạn 2026-2030. Kế hoạch đã tích hợp đồng bộ các mục tiêu của Chương trình và được thiết kế gồm 2 hợp phần lớn với hàng loạt giải pháp căn cơ. Theo đó, tỉnh Sơn La cần tập trung rà soát, phân bổ và giải ngân hiệu quả nguồn vốn; ưu tiên hạ tầng thiết yếu tại địa bàn khó khăn, đồng thời phát triển sinh kế gắn với chuỗi giá trị nông sản, OCOP, du lịch nông thôn và kinh tế nông - lâm nghiệp bền vững. Tỉnh cần đẩy mạnh đào tạo nghề, hỗ trợ tín dụng, ứng dụng khoa học, công nghệ, mở rộng thị trường tiêu thụ; tăng cường phối hợp, giám sát và đánh giá kết quả, lấy thu nhập, việc làm ổn định và sinh kế, giảm nghèo bền vững làm thước đo.

Đặc biệt, ưu tiên những mô hình phù hợp lợi thế địa phương, sử dụng tài nguyên tiết kiệm, thích ứng với biến đổi khí hậu; đồng thời tăng đầu tư cho đào tạo nghề, khuyến nông, chế biến nông sản, kết nối thị trường và năng lực quản trị hợp tác xã. Việc phân bổ nguồn lực cần công khai, minh bạch, có sự tham gia giám sát của cộng đồng và đánh giá kết quả bằng những chỉ tiêu sát thực tế, như: thu nhập tăng bao nhiêu, việc làm có ổn định không, hộ dân có giảm phụ thuộc vào trợ cấp và có khả năng tái đầu tư sản xuất hay không.

Vì vậy, phát triển sinh kế bền vững không chỉ là nhiệm vụ kinh tế đồng thời còn là thước đo chất lượng thực thi chính sách và hiệu quả phát triển bao trùm. Khi người dân vùng cao có thêm cơ hội làm chủ sản xuất, nâng cao thu nhập và gìn giữ bản sắc văn hóa trong quá trình phát triển, thành quả của Chương trình MTQG 1719 giai đoạn 2021-2025 thực sự đi vào đời sống. Đây cũng là nền tảng quan trọng để tỉnh Sơn La thu hẹp khoảng cách phát triển, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc và xây dựng nông thôn miền núi ngày càng no ấm, văn minh, bền vững./.