Khởi sắc vùng dân tộc thiểu số và miền núi ở tỉnh Thanh Hoá (Ảnh: D.D)Câu hỏi cốt lõi của giảm nghèo bền vững không phải là người dân đã nhận được bao nhiêu hỗ trợ, mà là sau khi nguồn hỗ trợ kết thúc, họ có thể tiếp tục tạo ra thu nhập hay không. Một mô hình chăn nuôi được cấp con giống nhưng thiếu thức ăn, kỹ thuật thú y và đầu ra sẽ khó duy trì hiệu quả; một vùng trồng cây hàng hóa không có liên kết tiêu thụ dễ rơi vào cảnh được mùa mất giá; đào tạo nghề không gắn với nhu cầu tuyển dụng cũng khó chuyển thành việc làm ổn định. Vì vậy, hiệu quả Chương trình mục tiêu quốc gia phải được đo bằng khả năng chuyển nguồn lực công thành năng lực sản xuất, việc làm và thu nhập thực chất của người dân.
Ngày 3/6/2026, UBND tỉnh Thanh Hóa ban hành Quyết định số 1623/QĐ-UBND về việc ban hành kế hoạch thực hiện Chương trình MTQG 417 trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa và Kế hoạch số 251/KH-UBND ngày 16/7/2026 của UBND tỉnh Thanh Hóa về việc Thực hiện Chương trình Mục tiêu quốc gia Xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa năm 2026. Các kế hoạch đã nhấn mạnh yêu cầu tạo đà bứt phá, giảm nghèo đa chiều, phát triển kinh tế nông thôn xanh, sinh thái, nâng cao thu nhập và thu hẹp khoảng cách phát triển giữa khu vực miền núi phía Tây với các vùng kinh tế động lực…
Nhờ sự quan tâm của Đảng và Nhà nước thông qua các chương trình, dự án và sự đồng lòng, vượt khó của đồng bào dân tộc thiểu số đã góp phần vào công cuộc phát triển kinh tế - xã hội ở khu vực miền núi Thanh Hoá (Ảnh: D.D)Đặc biệt, kế hoạch của tỉnh Thanh Hoá đặt mục tiêu thu nhập bình quân người dân nông thôn tăng gấp 2,5 lần so với năm 2020; thu nhập bình quân của người dân tộc thiểu số đạt bằng một nửa mức bình quân chung của tỉnh; tỷ lệ hộ nghèo giảm bình quân hằng năm từ 1% trở lên và tỷ lệ nghèo đa chiều vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi xuống dưới 10%. Để đạt được những mục tiêu này, trong quá trình triển khai, tỉnh Thanh Hóa sẽ cụ thể hóa thành chỉ tiêu về việc làm, năng suất, doanh thu, lợi nhuận và khả năng duy trì sinh kế của từng nhóm hộ, từng địa bàn.
Kinh nghiệm giai đoạn 2021-2025 cho thấy, hỗ trợ sinh kế có thể tạo chuyển biến khi người dân được tham gia và có trách nhiệm với mô hình sản xuất. Trong Chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo bền vững, tỉnh Thanh Hoá đã triển khai 606 mô hình, dự án đa dạng hóa sinh kế và phát triển sản xuất, gồm 22 dự án liên kết theo chuỗi giá trị và 584 dự án hỗ trợ phát triển sản xuất cộng đồng. Tổng vốn Trung ương giao cho các dự án là hơn 300,643 tỷ đồng; người dân đóng góp hơn 125,768 tỷ đồng. Sự tham gia của các hộ không chỉ bổ sung nguồn lực mà còn cho thấy vai trò chủ thể của người dân trong tổ chức sản xuất. Tuy nhiên, số mô hình được triển khai mới phản ánh quy mô hoạt động; muốn đánh giá đầy đủ hiệu quả, cần theo dõi tỷ lệ mô hình tiếp tục vận hành sau hỗ trợ, mức tăng thu nhập ròng và số hộ không tái nghèo.
Nhờ tập trung đẩy mạnh đầu tư hạ tầng, hỗ trợ phát triển kinh tế, ưu tiên các vùng khó, đến nay, cơ sở hạ tầng vùng DTTS tỉnh Thanh Hoá được đầu tư xây dựng, từng bước đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội (Ảnh: D.D)Đặc biệt, giai đoạn 2021-2025, Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi (Chương trình MTQG 1719) tại tỉnh Thanh Hóa được triển khai với sự vào cuộc của các cấp ủy, chính quyền và sự tham gia của người dân. Qua đó, nhiều nguồn lực được huy động để hỗ trợ phát triển kinh tế, đầu tư hạ tầng và từng bước nâng cao đời sống đồng bào.
Do vậy, tổng nguồn lực huy động thực hiện Chương trình MTQG 1719 tại tỉnh Thanh Hóa đạt khoảng 2.739,411 tỷ đồng, trong đó vốn ngân sách Trung ương chiếm phần lớn, với 2.705,150 tỷ đồng.
Nguồn lực đầu tư đã góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế, cải thiện điều kiện sinh hoạt và tạo thêm cơ hội để người dân phát triển sản xuất. Thu nhập bình quân đầu người tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi đạt khoảng 53,9 triệu đồng/người/năm vào năm 2025. Tỷ lệ hộ nghèo giảm xuống còn 3,81% trong năm 2025, giảm 4,79% so với năm trước đó.
Để đạt được kết quả trên, tỉnh triển khai các dự án theo từng nhóm mục tiêu. Dự án 1 và Dự án 2 tập trung giải quyết nhu cầu đất ở, nhà ở, nước sinh hoạt và sắp xếp, ổn định dân cư. Dự án 3 và Tiểu dự án 1 thuộc Dự án 4 hướng đến phát triển kinh tế nông, lâm nghiệp, bảo vệ rừng và đầu tư các công trình hạ tầng thiết yếu, giao thông, y tế. Còn các Dự án 5, 6 và 7 tập trung nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, kiên cố hóa trường học, chăm sóc sức khỏe nhân dân và bảo tồn văn hóa gắn với phát triển du lịch. Trong khi đó, các Dự án 8, 9 và 10 hướng đến thúc đẩy bình đẳng giới, giảm thiểu tảo hôn, ứng dụng công nghệ thông tin, phát huy vai trò truyền thông và người có uy tín trong đồng bào dân tộc thiểu số.
Trong đó, một ví dụ điển hình là mô hình hỗ trợ trâu, bò tại xã Thọ Lập (tỉnh Thanh Hoá). Năm 2023, gia đình chị Lê Thị Vinh ở thôn 2 được hỗ trợ vốn để mua trâu, bò, tạo điều kiện phát triển chăn nuôi và cải thiện thu nhập. Giá trị của cách làm này không chỉ nằm ở tài sản được hỗ trợ, mà ở khả năng tích lũy đàn vật nuôi, chủ động nguồn thức ăn, phòng bệnh và tái đầu tư. Từ trường hợp đó, bài học cho Chương trình MTQG 417 giai đoạn 2026-2030 là mỗi dự án phải có phương án kỹ thuật, tính toán chi phí - lợi nhuận, hướng dẫn quản lý rủi ro và cơ chế hỗ trợ sau đầu tư, thay vì kết thúc trách nhiệm ngay khi bàn giao con giống và vật tư.
Nhiều công trình đường giao thông nông thôn, nhà văn hoá thôn ở tỉnh Thanh Hoá được xây dựng từ nguồn vốn Chương trình MTQG 1719 (Ảnh: D.D)Tại vùng cao, câu chuyện sinh kế của đồng bào Mông ở khu vực xã Nhi Sơn (tỉnh Thanh Hoá) cũng gợi mở một hướng đi quan trọng, đó là phát huy lợi thế địa phương để tạo sản phẩm có giá trị hàng hóa. Mô hình trồng mận tam hoa của anh Gia Văn Khua ở bản Lốc Há cho thấy, khi người dân biết lựa chọn cây trồng phù hợp và thay đổi cách làm ăn, đất đai có thể trở thành nguồn lực tạo thu nhập. Trong khi đó, tuyến đường nối bản Ché Lầu (xã Na Mèo), với bản Mùa Xuân (xã Sơn Thủy) được đầu tư trong giai đoạn 2021-2025 đã cải thiện điều kiện đi lại, vận chuyển nông sản. Hai ví dụ cho thấy hạ tầng và sinh kế phải được thiết kế như hai mắt xích liên kết: đường giao thông mở lối ra thị trường, còn tổ chức sản xuất và tiêu thụ quyết định người dân có thực sự hưởng lợi từ con đường ấy hay không.
Theo Quyết định số 1278/QĐ-TTg ngày 14/07/2026 của Thủ tướng Chính phủ: Về việc giao bổ sung dự toán chi ngân sách trung ương, kế hoạch đầu tư công vốn ngân sách trung ương năm 2026 (đợt 2) cho các địa phương thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2026-2035, giai đoạn I từ năm 2026 đến năm 2030, cùng với 27 tỉnh, thành phố của cả nước, tỉnh Thanh Hóa được giao bổ sung 510,26 tỷ đồng vốn ngân sách Trung ương để thực hiện các Chương trình mục tiêu quốc gia về xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Đây là một trong những địa phương được phân bổ mức vốn cao trong đợt này.
Trên cơ sở đó, để Chương trình MTQG 417 giai đoạn 2026-2030 tạo ra bước chuyển rõ nét, tỉnh Thanh Hóa xác định ưu tiên đầu tư cho những hộ nghèo, cận nghèo, hộ mới thoát nghèo có nguy cơ tái nghèo và cộng đồng miền núi còn thiếu điều kiện sản xuất. Mỗi dự án nên bắt đầu bằng khảo sát nhu cầu và lợi thế địa phương, sau đó xác định sản phẩm, thị trường, đối tác tiêu thụ, năng lực lao động và rủi ro khí hậu. Nguồn lực công tập trung hỗ trợ những khâu người dân khó tự đầu tư, như hạ tầng thiết yếu, đào tạo nghề, chuyển giao kỹ thuật, giống phù hợp, truy xuất nguồn gốc và kết nối thị trường; đồng thời khuyến khích hợp tác xã, doanh nghiệp và hộ sản xuất cùng tham gia, chia sẻ trách nhiệm và lợi ích.
Tỉnh Thanh Hóa đã và đang chú trọng nhân rộng các mô hình trồng trọt, chăn nuôi phù hợp điều kiện địa phương, đồng bào dân tộc thiểu số, gắn với hỗ trợ vốn, giống và kỹ thuật (Ảnh: D.D)Điều cần quan tâm và có phương án, cách làm phù hợp là không nên lấy tỷ lệ giải ngân và số hộ được nhận hỗ trợ làm thước đo duy nhất. Nếu mô hình phụ thuộc hoàn toàn vào trợ cấp, sản phẩm không có đầu ra và người dân thiếu khả năng tái đầu tư, nguồn lực dù được giải ngân đầy đủ vẫn có thể chưa tạo ra thay đổi bền vững. Tỉnh cần theo dõi kết quả ít nhất qua các chỉ số: thu nhập ròng của hộ, số việc làm ổn định, tỷ lệ mô hình còn hoạt động sau hỗ trợ, khả năng tiếp cận thị trường và tỷ lệ tái nghèo. Việc công khai kết quả, đánh giá độc lập và kịp thời điều chỉnh những mô hình kém hiệu quả sẽ giúp ngân sách được sử dụng đúng trọng tâm.
Vì vậy, thành công của Chương trình MTQG 417 không nằm ở việc Nhà nước hỗ trợ được bao nhiêu, mà ở chỗ người dân có thêm năng lực tự tạo dựng tương lai đến đâu. Khi hạ tầng mở đường cho sản xuất, kỹ thuật nâng cao năng suất, thị trường bảo đảm đầu ra và người dân thực sự làm chủ sinh kế, nguồn lực chương trình mới chuyển hóa thành sức mạnh phát triển lâu dài. Và đây còn là con đường, cách làm, phương án triển khai phù hợp để tỉnh Thanh Hóa giảm nghèo thực chất, hạn chế tái nghèo và tạo cơ hội phát triển công bằng hơn cho người dân miền núi, vùng đồng bào dân tộc thiểu số…/.
