An toàn, kiên cố, thích ứng với biến đổi khí hậu - Bước tiến mới trong chính sách hỗ trợ nhà ở theo Chương trình MTQG 417

Cùng với ăn, uống, nhà ở là một trong ba nhu cầu cơ bản, thiết yếu và cốt lõi nhất của con người. Do lịch sử di cư và tập quán nên đồng bào dân tộc thiểu số ở Việt Nam chủ yếu sinh sống ở nơi chịu tác động mạnh mẽ bởi địa hình chia cắt, khí hậu khắc nghiệt, cộng với điều kiện kinh tế khó khăn nên vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi luôn có số lượng nhà tạm, nhà dột nát cao nhất cả nước. Vì vậy, giải quyết nhà ở cho đồng bào dân tộc thiểu số luôn được Đảng, Nhà nước quan tâm. Từ năm 2003, Đảng đã ban hành Nghị quyết số 24-NQ/TW ngày 12/3 về công tác dân tộc, trong đó đặt mục tiêu: “Đến năm 2010, … xoá tình trạng nhà tạm, nhà dột nát”.

Thực hiện Nghị quyết số 24-NQ/TW, năm 2004, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 134/QĐ-TTg về một số chính sách hỗ trợ đất sản xuất, đất ở, nhà ở và nước sinh hoạt cho hộ đồng bào dân tộc thiểu số nghèo, đời sống khó khăn. Năm 2008, Thủ tướng Chính phủ tiếp tục ban hành Quyết định số 167/QĐ-TTg về chính sách hỗ trợ hộ nghèo về nhà ở. Năm 2015, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 33/QĐ-TTg về chính sách hỗ trợ nhà ở đối với hộ nghèo theo chuẩn nghèo giai đoạn 2011-2015.

Sau hàng loạt chính sách hỗ trợ, năm 2019, phân tích số liệu từ cuộc điều tra thu thập thông tin thực trạng kinh tế - xã hội 53 DTTS lần thứ II, các cơ quan chức năng thống kê được 86,4% số hộ dân tộc thiểu số đã có nhà ở kiên cố và bán kiên cố. Như vậy vẫn còn 13,6% số hộ chưa có nhà hoặc đang phải sống trong những căn nhà tạm, đơn sơ, dột nát cần tiếp tục được hỗ trợ để cải thiện nhà ở đảm bảo an toàn, ổn định.

Xử lý một phần nhu cầu này được đưa vào Chương trình Mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021 - 2030, giai đoạn I từ 2021 - 2025 (Chương trình MTQG 1719), với mục tiêu đến năm 2025, giải quyết nhà ở cho hơn 18.300 hộ dân tộc thiểu số nghèo sinh sống tại xã, thôn bản đặc biệt khó khăn. 

Để thực hiện, chính sách hỗ trợ nhà ở, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 28/NĐ-CP ngày 26/4/2022 về chính sách tín dụng ưu đãi thực hiện Chương trình MTQG. Theo đó, định mức vốn để hỗ trợ các hộ nghèo có khó khăn về nhà ở là 95 triệu đồng/hộ (trong đó vốn từ ngân sách trung ương 40 triệu đồng; vốn từ ngân sách địa phương tối thiểu 4 triệu đồng; vốn vay từ Ngân hàng Chính sách xã hội 40 triệu đồng với lãi suất ưu đãi 3%/năm, thời gian 15 năm, thời gian ân hạn gốc 5 năm; vốn từ gia đình, dòng họ và cộng đồng tối thiểu 11 triệu đồng/hộ) nhằm giúp các hộ xây dựng được 1 căn nhà theo phong tục tập quán của địa phương bảo đảm “3 cứng” (cứng nền, cứng mái, cứng tường).

Trong quá trình tổ chức thực hiện chính sách hỗ trợ về nhà ở, trưởng thôn, trưởng bản, già làng… đã phát huy vai trò gương mẫu, trực tiếp đến từng hộ để vận động, tháo gỡ tâm lý e ngại “xung tuổi”, giúp người dân yên tâm khởi công. Cách làm này đặc biệt hiệu quả ở các vùng sâu, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, góp phần bảo đảm tiến độ thực hiện chung.

Kết thúc giai đoạn I, 42.567 hộ đã được hỗ trợ nhà ở, với tổng kinh phí 1.702,68 tỷ đồng từ nguồn vốn của Chương trình MTQG 1719, vượt 230% kế hoạch được giao. Kết quả từ các chính sách đã giúp 99,7% hộ dân tộc thiểu số có nhà ở, trong đó 90,6% hộ dân tộc thiểu số được sống trong các ngôi nhà kiên cố hoặc bán kiên cố, tăng 11,4% so với năm 2019; 83,2% số hộ dân tộc thiểu số ở biên giới có nhà kiên cố và bán kiên cố. 55,4% số hộ dân tộc thiểu số có nhà ở xây trong khoảng thời gian từ năm 2010 đến nay; 32% xây trong thời gian từ 2000 - 2009. Tại vùng biên giới, 56% số hộ dân tộc thiểu số có nhà ở xây từ năm 2010 đến nay; 37,4% xây từ năm 2000 - 2009. Như vậy, hầu hết đồng bào DTTS đã làm nhà ở trùng với khoảng thời gian Nhà nước liên tục ban hành các chính sách hỗ trợ, thậm chí đồng bào dân tộc thiểu số ở vùng biên còn được quan tâm giúp đỡ xây dựng nhà ở sớm hơn các vùng khác.

Thành tựu này đã góp phần quan trọng trong việc giải quyết chiều thiếu hụt về nhà ở đối với hộ nghèo, hộ cận nghèo; góp phần thực hiện chính sách an sinh xã hội; nhất là thực hiện được mục tiêu cao cả của Đảng là lo cho nhân dân, vì sự ấm no hạnh phúc của nhân dân; không để người dân nào phải ở trong ngôi nhà dột nát, không để người dân nào không có nhà ở. 

Bước vào giai đoạn 2026-2030, giải quyết vấn đề nhà ở cho người dân tiếp tục được đưa vào Chương trình Mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững, phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi (Chương trình MTQG 417). Chương trình sẽ hỗ trợ cải thiện nhà ở dân cư nông thôn theo hướng an toàn, kiên cố, thích ứng với biến đổi khí hậu.

Vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi chủ yếu là núi cao, biên giới, địa hình chia cắt, khí hậu khắc nghiệt, là địa bàn thường xuyên xảy ra thiên tai và chịu tác động sâu sắc của biến đổi khí hậu. Các hiện tượng như sạt lở đất, xâm nhập mặn ở đồng bằng sông Cửu Long; lũ ống, lũ quét, mưa đá ở các tỉnh miền núi phía Bắc; hạn hán ở miền Trung - Tây Nguyên… có thể phá hủy nhà cửa của người dân, tác động tiêu cực trực tiếp đến quyền có nhà ở thích đáng của đồng bào. 

Theo một nghiên cứu của Liên Hợp quốc, các sự kiện khởi phát chậm, chẳng hạn như hạn hán, xói mòn, mực nước biển dâng và lũ lụt khiến các vùng lãnh thổ trở nên không thể sinh sống được và buộc người dân gián tiếp phải rời bỏ nhà ở của mình. Các thảm họa liên quan đến khí hậu cùng với khả năng tiếp cận sinh kế bị hạn chế và sự suy thoái của điều kiện kinh tế - xã hội ảnh hưởng đến quyết định rời bỏ nhà ở của người dân. Mặt khác, tỷ lệ lao động dân tộc thiểu số có việc làm và cư trú ở nông thôn lên tới 87,1% đồng nghĩa với người dân tộc thiểu số chủ yếu cư trú ở nông thôn.

Do đó, xử lý thỏa đáng nhu cầu nhà ở cho người dân ở nông thôn nói chung, nhà ở của người dân tộc thiểu số ở nông thôn nói riêng đáp ứng được các tiêu chí về an toàn, kiên cố, phù hợp với phong tục, điều kiện địa phương và có khả năng thích ứng trước thiên tai, biến đổi khí hậu tiếp tục là vấn đề được quan tâm đặt ra. Và trên thực tế, đã có  chính sách cụ thể về hỗ trợ nhà ở trong Chương trình MTQG 417 giai đoạn 2026 - 2030. Chính sách này có ý nghĩa thiết thực, nhất là đối với hộ nghèo, hộ cận nghèo, hộ mới thoát nghèo và người dân sinh sống tại những khu vực dễ bị tổn thương như vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi nhằm nâng cao khả năng chống chịu trước tác động của thiên tai và biến đổi khí hậu.

Từ một chính sách an sinh xã hội của các giai đoạn trước chuyển sang đảm bảo nhà ở có khả năng thích ứng trước thiên tai, biến đổi khí hậu là một bước tiến đáng chú ý về quan điểm của Đảng, Nhà nước trong việc giải quyết vấn đề nhà ở cho người dân. Với sự đầu tư nguồn lực từ Chương trình MTQG 417 giai đoạn 2026 - 2030, chính sách này sẽ góp phần giúp người dân nâng cao chất lượng cuộc sống, đồng thời phát triển bền vững vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.