Nỗ lực lưu giữ tiếng Chăm ở ấp Rọc Lá

Nắng chiều dịu xuống, xóm Chăm ở ấp Rọc Lá trở nên yên bình. Trước sân nhà, trẻ nhỏ chơi đùa; người lớn trò chuyện với nhau bằng tiếng Chăm. Khi gặp khách, những đứa trẻ lễ phép chào bằng tiếng Việt, rồi nhanh chóng trở lại với những câu chuyện ríu rít bằng tiếng mẹ đẻ. Trong đời sống của cộng đồng, tiếng Chăm được tiếp nhận tự nhiên từ gia đình. Ông bà, cha mẹ nói với con cháu bằng tiếng Chăm, những câu chuyện đời thường, lời ăn tiếng nói và cách ứng xử cũng theo đó được truyền lại.

Chị Sa Ro Ky Yah, người dân ấp Rọc Lá, chia sẻ rằng từ nhỏ chị đã được cha mẹ, ông bà dạy tiếng Chăm. Nay, chị tiếp tục dạy lại cho con. Theo chị, nếu trẻ ít được sử dụng tiếng dân tộc, vốn ngôn ngữ ấy sẽ dần mai một. Khi không còn hiểu tiếng Chăm, các em cũng khó tiếp cận đầy đủ những câu chuyện cổ, lời hát, phong tục và những giá trị văn hóa gắn với cộng đồng.

Nếu tiếng nói được duy trì trong đời sống hằng ngày thì chữ viết Chăm được trao truyền qua những lớp học buổi tối. Lớp học tại ấp Rọc Lá đã được duy trì nhiều năm, trở thành một không gian đặc biệt để trẻ em và người lớn cùng học, cùng thực hành và cùng gìn giữ ngôn ngữ dân tộc.

Ông Ro Sa Ly, ông Cả xóm Chăm ấp Rọc Lá, cho biết lớp hiện có hơn 30 học viên, từ trẻ nhỏ đến người lớn. Người mới học được hướng dẫn từ những kiến thức cơ bản; người đã có nền tảng tiếp tục rèn luyện để nâng cao khả năng đọc, viết. Không khí lớp học vì thế không chỉ có sự nghiêm túc của việc học chữ mà còn có sự tiếp nối giữa các thế hệ.

Người đứng lớp đã gắn bó với cộng đồng khoảng 7 - 8 năm. Sau khi lập gia đình, thầy vẫn ở lại xóm và tiếp tục công việc dạy chữ Chăm. Bên cạnh tiếng nói, chữ viết dân tộc, học viên còn được học giáo lý và chữ Ả Rập phục vụ đời sống tôn giáo Islam.

Trong lớp học, em Sap Pi Y chăm chú bên trang vở với những dòng chữ Chăm được viết ngay ngắn. Hơn một năm qua, ban ngày em học chương trình phổ thông, buổi tối lại đến lớp học tiếng dân tộc. “Em rất thích học chữ và tiếng Chăm. Bây giờ em đã đọc, nói khá thành thạo, chỉ còn một vài chữ viết chưa rành. Biết đọc, biết viết và hiểu thêm về phong tục, tín ngưỡng của dân tộc khiến em thấy vui và tự hào”, Sap Pi Y chia sẻ.

Với những đứa trẻ Chăm hôm nay, tiếng Việt là công cụ quan trọng để học tập và mở rộng cơ hội tiếp cận tri thức. Nhưng bên cạnh đó, tiếng Chăm vẫn giữ một vị trí riêng, gắn với gia đình, cộng đồng và đời sống văn hóa.

Sự thay đổi của môi trường sống đang đặt ra những thách thức mới đối với việc bảo tồn ngôn ngữ. Trẻ em ngày càng có nhiều cơ hội tiếp xúc với điện thoại, mạng xã hội, phim ảnh và các nội dung giải trí bằng tiếng Việt. Thời gian giao tiếp bằng tiếng Chăm vì thế có thể bị thu hẹp nếu gia đình không chủ động duy trì. “Bây giờ trẻ tiếp xúc với nhiều thứ nên chúng tôi cố gắng nói tiếng Chăm với các cháu nhiều nhất có thể. Có như vậy các cháu mới nhớ và mới nói được tiếng của dân tộc”, chị Sa Ro Ky Yah cho biết.

Từ thực tế ấy, việc giữ tiếng Chăm không chỉ đặt lên vai lớp học mà trước hết bắt đầu từ mỗi gia đình. Một câu chuyện kể bằng tiếng Chăm, một lời hỏi han của ông bà, một cuộc trò chuyện giữa cha mẹ và con cái hay một buổi học chữ vào buổi tối đều góp phần giữ cho ngôn ngữ ấy tiếp tục hiện diện trong đời sống.

Ông Ro Sa Ly cho biết, điều ông trăn trở là việc duy trì lớp học vẫn còn nhiều khó khăn. Lớp chưa có nguồn kinh phí hỗ trợ ổn định, người dạy không có thù lao; sách vở và đồ dùng học tập chủ yếu do phụ huynh đóng góp. Đời sống kinh tế của một bộ phận người dân còn khó khăn cũng ảnh hưởng đến việc học tập lâu dài của thế hệ trẻ.

Bởi vậy, mong muốn của cộng đồng không chỉ là duy trì một lớp học chữ Chăm mà còn tạo thêm điều kiện để trẻ em được học tập, phát triển và có cơ hội xây dựng tương lai ngay từ quê hương mình.

Một ngôn ngữ chỉ thực sự sống khi được sử dụng trong đời sống. Ở xóm Chăm ấp Rọc Lá, những lớp học buổi tối, những cuộc trò chuyện trong mỗi gia đình đang góp phần giữ cho tiếng nói và chữ viết dân tộc không trở thành ký ức. Từ từng trang vở của trẻ nhỏ, từ lời nói của người già và sự kiên trì của người dạy, mạch nguồn văn hóa Chăm vẫn đang được nối dài trong đời sống hôm nay./.