Từ khi nằm trong bụng mẹ, em bé dân tộc Thái đã được lắng nghe tiếng mẹ ru dịu dàng. Mẹ hát rằng: “Mẹ mơ đeo vòng bạc vào tay/ Đúng là con vào bụng mang thai”; “... Đã được tám tháng tận/ Đã được chín tháng mong/ Mở cửa ra bé thành người...”. Lời ru thể hiện niềm hân hoan của người mẹ trẻ khi con đến với cuộc đời, mong chờ đến ngày ôm ấp trên tay con tròn, con vuông.
Khi em bé nằm trong nôi, lời mẹ dạy qua tiếng hát ru nhẹ nhàng đi vào tâm thức của em bé. Mẹ dạy bé phải biết ăn ở sạch sẽ: “Gội ngửa ngửa - gội ngả ngả/ Gội sạch ve bám đầu đầu.../Phủi sạch bọ gà bám mông mông.../Mượt mà như búp non non/ Mập mạp lớn khỏe nhanh nhanh”. Lời ru của người Thái còn chứa đựng những triết lý sống cho tới khi đứa con trưởng thành. Đó là lời căn dặn chăm chỉ lao động, giữ gìn sự trong sạch của phẩm giá, đạo đức, nhân cách. Rằng: “Chải chải - bảo bảo/ Tóc bạc đầu chớ lười/Vào bản chớ trộm dưa...”; “...Đến bản đừng đùa chó/ Muốn ăn cá đi xúc/Muốn ăn nhộng tằm trồng dâu...”.
Người Tày cũng có những khúc hát ru ngọt ngào, nuôi dưỡng tâm hồn trẻ thơ. Từng thế hệ người Tày đã truyền khẩu lời ru con ngọt ngào, dung dị: Ơi em ngủ đi/ Ngủ say, ngủ yên lành/ Chờ mẹ lên nương lấy dưa/Chờ chị nhé ra đồng bắt châu chấu/Châu chấu đầy hai ống/ Chim chóc được hai con/ Một con đi giặt tã/ Một con đi nhuộm chỉ/ Một con đi nhóm bếp đợi mẹ/ Một con chơi chẳng làm gì/ Một con đi lùa trâu về chuồng/Một con đi đưa nôi...
Lời ru trầm bổng, ngân nga theo ngữ điệu của tiếng Tày. Đó là lời dạy con về tình yêu thương gia đình, nhắc nhở con về tình yêu và sự gắn bó của người Tày với thiên nhiên, là trách nhiệm của mỗi người con khi biết phụ giúp ông bà cha mẹ từ tấm bé... Những điều ngọt ngào, sâu lắng trong lời ru đã trở thành hành trang về tinh thần, tình cảm và kinh nghiệm sống cho mỗi người trong tương lai.
Lời dạy con trong khúc hát ru còn được thể hiện rất rõ qua khúc hát ru của người Tà Ôi: “Ru con con ngủ cho ngoan cho ấm ơi con, con ngủ cho ngoan con ơi… Sau này khôn lớn con học hành giỏi giang, trở thành người có ích cho buôn làng...”; “...Cháu ơi cháu ngủ cho ngoan, sau này cháu lớn lên cầm dao, cầm cuốc để thay cho bà, cho bố mẹ, để có cơm ăn áo mặc thoát đói nghèo...”.
Lời ru gắn với chiếc địu, chiếc nôi đã nuôi dưỡng tâm hồn con người từ thuở béKhúc hát ru của người Tà Ôi có sự khác biệt khi dành cho con trai, con gái. Đối với con trai, lời ru rằng: “Ru con con ngủ cho ngoan sau này lớn lên to cao bằng cái nhà chất lúa/ Sau này con lớn con cao bằng sàn gác bếp/ Con ơi con ngủ cho say…/ Sau này con làm chàng trai săn bắn giỏi”. Còn với con gái, lời ru cất lên: “Ru con con ngủ cho ngoan cho ấm ơi con/ Sau này khôn lớn con học hành cho tốt để sau này có tương lai tốt đẹp/ Ru con con ngủ cho ngoan để mẹ đan, mẹ dệt cho con để con có quần áo đẹp để mặc. Con lớn lên sau này dệt ấm no hạnh phúc”.
Trong quan niệm của người Raglai, họ xem bắp như con trai và lúa như con gái. Người Raglai có bài hát ru rất đặc biệt, vừa hát ru trẻ vừa được thầy cúng hát vào dịp cúng lễ đầu mùa lúa mới. Trong lời hát ru, lúa và bắp được thay thế bằng con trai, con gái: “Ơi mẹ ru con gái/ Ơi lúa, ơi con gái, con của mẹ đẹp thay/ Đến với mẹ ơi con gái/ Con ơi con gái con của mẹ/ con đã chịu đau đớn/ Con chịu đứng dưới nước, trên rẫy, ơi con gái/ Con đã chịu khổ để nuôi cha nuôi mẹ, nuôi anh em. (Hát ru lúa). Lời ru là tiếng lòng của những thế hệ ông bà, cha mẹ người Raglai nhắc nhở con cháu các thế hệ phải trân trọng cây lúa, cây bắp và nhắc nhở con trai, con gái về tấm lòng hiếu thảo, nuôi dưỡng anh em.
Lời ru mang giá trị văn hóa dân gian quý giá, là tình yêu thương và đạolý sống được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Việc gìn giữ và phát huy các làn điệuru không chỉ giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc mà còn góp phần làm phong phú thêmđời sống văn hóa tinh thần của con người.
