Việc dạy và học tiếng Việt cho trẻ em là người dân tộc thiểu số trước khi vào lớp 1 nhằm mục đích chuẩn bị tâm thế sẵn sàng, tạo hứng thú, chủ động cho trẻ trong học tậpTiếng Việt là một ngôn ngữ đơn âm tiết, giàu thanh điệu, với cấu trúc gồm ba thành tố cơ bản: ngữ âm, từ vựng và ngữ pháp. Riêng về ngữ âm, tiếng Việt có hệ thống phụ âm đầu gồm 24 âm, cùng với khoảng 255 vần, bao gồm cả các vần mở, vần khép, vần có âm cuối tắc hoặc xát. Đặc biệt, hệ thống 6 thanh điệu (ngang, sắc, huyền, hỏi, ngã, nặng) tạo nên sự phong phú nhưng cũng là thách thức lớn đối với người học, nhất là hai thanh “ngã” và “nặng”, vốn đòi hỏi sự tinh tế trong phát âm và cảm nhận âm thanh.
Đối với học sinh dân tộc thiểu số, những khó khăn này càng trở nên rõ nét. Nhiều em lớn lên trong môi trường mà tiếng mẹ đẻ là ngôn ngữ chính, còn tiếng Việt chỉ được tiếp cận khi đến trường. Sự khác biệt về hệ thống âm vị giữa tiếng Việt và tiếng dân tộc khiến việc phát âm trở nên không đơn giản. Có những ngôn ngữ dân tộc không có thanh điệu, hoặc có hệ thống âm thanh hoàn toàn khác, dẫn đến việc học sinh gặp khó khăn khi phân biệt và phát âm đúng các thanh tiếng Việt.
Thực tế cho thấy, nhiều học sinh thường nhầm lẫn giữa các phụ âm đầu như “l” và “n”, “s” và “x”, “tr” và “ch”, hoặc không phát âm rõ các âm cuối như “t”, “c”, “p”. Đặc biệt, việc phân biệt các thanh điệu như “hỏi” và “ngã”, “nặng” và “huyền” là một trở ngại lớn. Những lỗi phát âm này không chỉ ảnh hưởng đến khả năng giao tiếp mà còn tác động đến việc học đọc, viết, hiểu văn bản và tiếp thu kiến thức ở các môn học khác.
Một trong những nguyên nhân chính của tình trạng này là do thiếu môi trường sử dụng tiếng Việt. Ở nhiều vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, trong gia đình và cộng đồng, các em chủ yếu giao tiếp bằng tiếng mẹ đẻ. Tiếng Việt chỉ xuất hiện trong lớp học, với thời lượng hạn chế, khiến việc rèn luyện không đủ để hình thành phản xạ ngôn ngữ tự nhiên.
Bên cạnh đó, điều kiện cơ sở vật chất và đội ngũ giáo viên ở một số địa phương còn hạn chế. Ở các trường vùng sâu, vùng xa, đặc biệt là cấp xã, liên xã, việc tổ chức dạy học tiếng Việt chưa thực sự hiệu quả do thiếu tài liệu, phương tiện hỗ trợ và phương pháp phù hợp. Trong khi đó, tại các trường phổ thông dân tộc nội trú cấp tỉnh,… nơi học sinh có môi trường sinh hoạt tập trung, việc rèn luyện tiếng Việt lại đạt hiệu quả cao hơn.
Chính vì vậy, có thể khẳng định rằng, tiếng Việt không chỉ là một môn học, mà còn là “chìa khóa” để mở cánh cửa tri thức cho học sinh dân tộc thiểu số. Khi các em nắm vững tiếng Việt, việc tiếp thu kiến thức ở các môn học khác sẽ trở nên dễ dàng hơn, từ đó góp phần nâng cao chất lượng giáo dục và tạo nền tảng cho sự phát triển lâu dài.
Theo TS. Lò Giàng Páo, Uỷ viên Uỷ ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Phó Chủ tịch Hội Hỗ trợ kinh tế miền núi Việt Nam chia sẻ: “Khó khăn trong phát âm tiếng Việt của học sinh dân tộc thiểu số không chỉ là vấn đề ngôn ngữ, mà còn là vấn đề văn hóa và môi trường. Muốn giải quyết triệt để, cần có cách tiếp cận toàn diện, từ chương trình, phương pháp giảng dạy đến việc tạo dựng môi trường sử dụng tiếng Việt trong và ngoài nhà trường”.
Từ góc độ thực tiễn, việc dạy tiếng Việt cho học sinh dân tộc thiểu số cần được chú trọng ngay từ bậc mầm non và tiểu học, giai đoạn vàng để hình thành nền tảng ngôn ngữ. Giáo viên cần nắm vững đặc điểm ngữ âm tiếng Việt, đồng thời hiểu rõ đặc điểm ngôn ngữ của từng dân tộc để có phương pháp giảng dạy phù hợp.
Một số giải pháp có thể được triển khai như: tăng cường thời lượng học tiếng Việt; sử dụng phương pháp dạy học trực quan, sinh động; kết hợp giữa nghe - nói - đọc - viết; tổ chức các hoạt động ngoại khóa bằng tiếng Việt; xây dựng môi trường giao tiếp thân thiện trong trường học. Đặc biệt, cần khuyến khích sự tham gia của gia đình và cộng đồng trong việc tạo điều kiện cho các em sử dụng tiếng Việt thường xuyên.
Ngoài ra, việc đào tạo, bồi dưỡng giáo viên dạy học ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi cũng đóng vai trò quan trọng. Giáo viên không chỉ cần có chuyên môn vững vàng mà còn cần có kỹ năng sư phạm đặc thù, khả năng giao tiếp liên văn hóa và sự kiên nhẫn, thấu hiểu đối với học sinh.
Trong bối cảnh chuyển đổi số hiện nay, việc ứng dụng công nghệ vào dạy học tiếng Việt cũng là một hướng đi cần được quan tâm. Các phần mềm học tiếng, video minh họa, trò chơi ngôn ngữ… có thể giúp học sinh tiếp cận tiếng Việt một cách tự nhiên, thú vị hơn, TS. Lò Giàng Páo chia sẻ thêm.
Tiếng Việt không chỉ là một môn học, mà còn là “chìa khóa” để mở cánh cửa tri thức cho học sinh dân tộc thiểu sốCó thể nói, việc khắc phục khó khăn trong phát âm tiếng Việt của học sinh dân tộc thiểu số không phải là nhiệm vụ của riêng ngành giáo dục, mà cần sự chung tay của toàn xã hội. Khi các em có thể nói đúng, hiểu đúng và sử dụng thành thạo tiếng Việt, đó không chỉ là thành công trong học tập, mà còn là bước tiến quan trọng trong hành trình hội nhập và phát triển.
Tiếng Việt - với sự phong phú, tinh tế và giàu bản sắc vừa là thách thức, vừa là cơ hội. Và với sự quan tâm đúng mức, những “rào cản ngữ âm” hôm nay sẽ dần được tháo gỡ, để mỗi học sinh dân tộc thiểu số có thể tự tin cất lên tiếng nói của mình, hòa nhập vào dòng chảy chung của đất nước, góp phần xây dựng một Việt Nam đa dạng nhưng thống nhất, giàu bản sắc và bền vững…/.
