Đánh thức “đô thị cổ” giữa đồng bằng

Một nền văn hóa cổ rực rỡ của phương Nam

Trong tiến trình lịch sử Việt Nam, văn hóa Óc Eo được xem là một trong ba nền văn hóa cổ tiêu biểu, bên cạnh Đông Sơn và Sa Huỳnh. Đây là nền văn hóa khảo cổ hình thành từ thế kỷ I đến thế kỷ VII, gắn liền với sự tồn tại và phát triển của Vương quốc Phù Nam, một trong những quốc gia cổ đại sớm nhất Đông Nam Á.

Cái tên “Óc Eo” ra đời từ cuộc khai quật năm 1944 của nhà khảo cổ học người Pháp Louis Malleret tại vùng gò Óc Eo, phía Đông núi Ba Thê. Từ phát hiện ban đầu ấy, một không gian văn hóa rộng lớn dần được xác lập, trải dài khắp vùng Nam Bộ.

Không giống với nhiều nền văn hóa cổ mang tính khép kín, Óc Eo mang dáng dấp của một nền văn minh mở. Các di vật được tìm thấy, từ đồ trang sức vàng, tượng thần, đến gốm sứ ngoại nhập cho thấy sự giao lưu mạnh mẽ với Ấn Độ, Trung Hoa, thậm chí cả La Mã và Tây Á. Điều này chứng minh rằng, từ hàng nghìn năm trước, vùng đất Nam Bộ đã từng là điểm kết nối quan trọng trong mạng lưới thương mại quốc tế.

Óc Eo - Ba Thê: “trái tim” của đô thị cổ

Trong tổng thể không gian văn hóa Óc Eo, khu di tích Óc Eo - Ba Thê (xã Óc Eo, tỉnh An Giang) giữ vị trí đặc biệt quan trọng. Đây không chỉ là nơi phát hiện đầu tiên, mà còn là khu vực có mật độ di tích, di vật dày đặc và tiêu biểu nhất.

Sự kết hợp giữa núi Ba Thê và cánh đồng Óc Eo tạo nên một không gian văn hóa độc đáo: núi là trung tâm tôn giáo, tín ngưỡng, còn đồng bằng là nơi phát triển đô thị và thương mại. Những dấu tích kênh rạch cổ cho thấy cư dân Óc Eo đã xây dựng một hệ thống giao thông thủy hoàn chỉnh, kết nối nội địa với biển.

Các cuộc khai quật quy mô lớn từ năm 2017 đến 2020 đã phát lộ nhiều bằng chứng quan trọng, khẳng định đây từng là một đô thị sầm uất, nơi cư dân sinh sống bằng cả nông nghiệp lẫn thương mại. Đặc biệt, việc phát hiện đồ gốm từ La Mã, Ấn Độ, Trung Quốc… đã minh chứng cho tầm vóc quốc tế của đô thị này.

Chính vì những giá trị đặc biệt ấy, năm 2012, khu di tích Óc Eo - Ba Thê đã được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt, một sự ghi nhận xứng đáng cho di sản quý giá của dân tộc.

Giá trị lịch sử, văn hóa và khoa học đặc sắc

Văn hóa Óc Eo không chỉ đơn thuần là những di vật khảo cổ, mà là một hệ giá trị tổng thể, phản ánh trình độ phát triển cao của cư dân cổ.

Thứ nhất, giá trị lịch sử. Óc Eo giúp chúng ta hiểu rõ hơn về một giai đoạn quan trọng trong lịch sử khu vực, thời kỳ hình thành các quốc gia sơ khai ở Đông Nam Á. Những phát hiện khảo cổ đã góp phần làm sáng tỏ vai trò của Phù Nam trong mạng lưới giao thương quốc tế.

Thứ hai, giá trị văn hóa. Văn hóa Óc Eo thể hiện sự giao thoa giữa bản địa và ngoại lai, giữa tín ngưỡng dân gian và tôn giáo Ấn Độ. Những tượng thần Vishnu, Shiva, hay các biểu tượng Phật giáo được tìm thấy cho thấy đời sống tinh thần phong phú của cư dân.

Thứ ba, giá trị khoa học. Các di tích, di vật Óc Eo cung cấp nguồn tư liệu quý giá cho ngành khảo cổ học, lịch sử học và nhân học. Mỗi phát hiện mới không chỉ bổ sung tri thức, mà còn mở ra những hướng nghiên cứu mới về quá khứ.

Bảo tồn di sản, trách nhiệm và thách thức

Trước những giá trị to lớn ấy, việc bảo tồn văn hóa Óc Eo trở thành nhiệm vụ cấp thiết. Tuy nhiên, đây cũng là một thách thức không nhỏ.

Một mặt, di tích phân bố rộng, nhiều khu vực nằm xen kẽ trong khu dân cư hoặc đất sản xuất, gây khó khăn cho công tác quản lý. Mặt khác, tác động của thời gian, môi trường và biến đổi khí hậu cũng khiến nhiều di tích bị xuống cấp.

Trong bối cảnh đó, tỉnh An Giang đã và đang triển khai nhiều giải pháp đồng bộ: từ quy hoạch bảo tồn, tăng cường nghiên cứu khảo cổ, đến nâng cao nhận thức cộng đồng. Việc lập hồ sơ đề cử UNESCO công nhận Óc Eo - Ba Thê là Di sản văn hóa thế giới là một bước đi quan trọng, nhằm đưa di sản này ra tầm quốc tế.

Đánh thức di sản gắn với phát triển du lịch bền vững

Bảo tồn không có nghĩa là “đóng băng” di sản, mà cần gắn với phát huy giá trị trong đời sống đương đại. Với văn hóa Óc Eo, du lịch được xem là một hướng đi tiềm năng.

Những năm gần đây, khu di tích Óc Eo - Ba Thê đã trở thành điểm đến hấp dẫn đối với du khách trong và ngoài nước. Không chỉ tham quan, du khách còn được trải nghiệm, tìm hiểu về một nền văn hóa cổ độc đáo.

Chị Lò Bảo Linh (41 tuổi), du khách đến từ Thủ đô Hà Nội chia sẻ: “Đây là lần đầu tiên tôi đến Óc Eo. Khi tận mắt nhìn thấy các hiện vật và nghe thuyết minh, tôi cảm nhận rõ hơn sự phát triển rực rỡ của một nền văn hóa cổ mà trước đây chỉ biết qua sách vở”.

Tuy nhiên, phát triển du lịch cần đi đôi với bảo tồn. Việc xây dựng hạ tầng, tổ chức hoạt động tham quan phải đảm bảo không làm ảnh hưởng đến di tích. Đồng thời, cần chú trọng yếu tố trải nghiệm văn hóa, để du khách không chỉ “xem” mà còn “hiểu” và “cảm” được giá trị di sản.

Lan tỏa giá trị trong dòng chảy hiện đại

Trong bối cảnh toàn cầu hóa, việc bảo tồn văn hóa Óc Eo không chỉ mang ý nghĩa trong nước, mà còn góp phần khẳng định vị thế văn hóa Việt Nam trên trường quốc tế.

Những giá trị của Óc Eo, từ tinh thần giao thương, sự cởi mở văn hóa đến khả năng thích ứng với môi trường vẫn còn nguyên giá trị trong hôm nay. Đó là bài học về sự hội nhập mà không hòa tan, về phát triển mà vẫn giữ được bản sắc.

Việc đưa di sản vào giáo dục, truyền thông, các hoạt động văn hóa nghệ thuật sẽ giúp thế hệ trẻ hiểu và tự hào hơn về lịch sử dân tộc. Đồng thời, đây cũng là cách để di sản “sống” trong đời sống hiện đại, chứ không chỉ nằm trong bảo tàng.

Có thể nói, văn hóa Óc Eo, với những giá trị lịch sử, văn hóa và khoa học đặc sắc là một phần không thể thiếu trong bức tranh văn hóa Việt Nam. Hành trình bảo tồn và phát huy di sản này ở tỉnh An Giang không chỉ là trách nhiệm của địa phương, mà là nhiệm vụ chung của cả xã hội.

Giữa nhịp sống hiện đại, khi những giá trị truyền thống dễ bị lãng quên, việc “đánh thức” Óc Eo chính là cách để kết nối quá khứ với hiện tại, để từ những lớp trầm tích lịch sử, chúng ta tìm thấy nguồn lực cho tương lai.

Và trên cánh đồng Óc Eo hôm nay, nơi từng là đô thị cổ sầm uất, những giá trị ngàn năm vẫn đang lặng lẽ tỏa sáng như một minh chứng cho sức sống bền bỉ của văn hóa Việt Nam./.