Thông qua những khúc hát, những câu hát triết lý trong Then tác động mạnh mẽ đến các mặt: Văn, thể, mỹ, đức, trí… góp phần giáo dục hoàn thiện nhân cách sống, nâng cao trí tuệ và mối quan hệ xã hội mà người Tày vẫn luôn quan tâm gìn giữÔng Nông Trung Thông, nguyên Vụ trưởng Vụ Tổ chức cán bộ, Ủy ban Dân tộc (nay là Bộ Dân tộc và Tôn giáo) chia sẻ: Trong kho tàng giá trị văn hóa truyền thống của người Tày, đạo hiếu luôn được coi là cội nguồn của mọi chuẩn mực ứng xử, là thước đo phẩm hạnh của mỗi con người và là nền tảng để gìn giữ sự bền chặt, gắn kết của gia đình, dòng họ cũng như cộng đồng.
Không phải ngẫu nhiên mà trong nhiều gia đình người Tày, con cháu từ nhỏ đã được dạy cách kính trên, nhường dưới, biết yêu thương cha mẹ, kính trọng ông bà và trân trọng công lao của Tổ tiên. Đạo hiếu không được truyền dạy bằng những bài học giáo điều mà thấm dần qua từng câu hát then, lời ru của bà, lời căn dặn của cha mẹ, qua những bữa cơm sum họp và những nghi lễ truyền thống được gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Và đặc biệt, theo quan niệm của người Tày, cha mẹ là người sinh thành, dưỡng dục và truyền lại không chỉ sự sống mà còn cả nếp nhà, phong tục, tri thức xã hội và cách làm người. Vì vậy, báo hiếu không chỉ dừng ở việc chăm lo vật chất, đặc biệt còn thể hiện bằng sự kính trọng, lắng nghe, giữ gìn danh dự gia đình và tiếp nối những giá trị tốt đẹp mà các thế hệ đi trước đã vun đắp.
Trong đời sống hằng ngày, đạo hiếu được thể hiện từ những việc tưởng chừng rất giản dị. Người con đi làm về thường chủ động hỏi han sức khỏe cha mẹ, cùng nhau ăn bữa cơm gia đình, chia sẻ việc đồng áng, chăm sóc khi cha mẹ đau yếu. Những hành động ấy không phải là nghĩa vụ mang tính hình thức mà xuất phát từ quan niệm sống coi gia đình là trung tâm của mọi mối quan hệ xã hội.
Đối với người Tày, bữa cơm gia đình có ý nghĩa đặc biệt. Đây là thời điểm các thành viên quây quần sau một ngày lao động, đồng thời còn là không gian để truyền dạy kinh nghiệm sống, kể chuyện về Tổ tiên, nhắc nhở con cháu giữ gìn truyền thống. Chính trong không gian ấy, đạo hiếu được bồi đắp một cách tự nhiên, trở thành một phần trong nhân cách của mỗi người.
Một điều sâu sắc khác của đạo hiếu là việc thờ cúng Tổ tiên. Hầu hết, các gia đình người Tày đều dành vị trí trang trọng trong ngôi nhà để lập bàn thờ Tổ tiên. Những dịp lễ, Tết, ngày giỗ hay các sự kiện quan trọng của gia đình đều gắn với nghi lễ dâng hương, báo cáo với Tổ tiên và cầu mong sự phù hộ. Đó là tín ngưỡng tốt đẹp và là cách để các thế hệ hôm nay bày tỏ lòng biết ơn đối với những người đã khuất, đồng thời giáo dục con cháu về cội nguồn của mình.
Trong các nghi lễ vòng đời như cưới hỏi, mừng thọ hay tang lễ, đạo hiếu càng được thể hiện rõ nét. Trước khi về nhà chồng, cô dâu thường bày tỏ lòng biết ơn công lao sinh thành, dưỡng dục của cha mẹ. Khi cha mẹ tuổi cao, con cháu cùng nhau tổ chức lễ mừng thọ như lời tri ân đối với những người đã dành cả cuộc đời vun vén cho gia đình. Đến khi cha mẹ qua đời, tang lễ được tổ chức chu đáo, trang nghiêm theo phong tục, thể hiện sự tiếc thương và lòng hiếu kính của con cháu.
Với quan niệm của người Tày, hiếu không chỉ dành cho cha mẹ lúc còn sống, đồng thời còn tiếp nối sau khi cha mẹ qua đời. Việc chăm lo phần mộ, gìn giữ nơi an nghỉ của Tổ tiên, duy trì ngày giỗ hằng năm hay giáo dục con cháu nhớ về nguồn cội đều được xem là trách nhiệm thiêng liêng. Nhờ vậy, mối liên kết giữa các thế hệ luôn được duy trì, tạo nên sự bền vững của dòng họ và cộng đồng.
Đặc biệt là đạo hiếu của người Tày không bó hẹp trong phạm vi gia đình mà còn mở rộng ra cộng đồng. Người cao tuổi luôn được kính trọng vì được xem là kho tri thức sống, lưu giữ những hiểu biết về lịch sử dòng họ, phong tục, tiếng nói, dân ca, dân vũ và kinh nghiệm sản xuất. Trong các cuộc họp bản, lễ hội hay công việc chung, ý kiến của các bậc cao niên luôn được lắng nghe và coi trọng. Sự tôn kính ấy góp phần giữ gìn sự đoàn kết, tạo nên sức mạnh cộng đồng.
Trong bối cảnh hiện đại, quá trình đô thị hóa, di cư lao động và sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ thông tin đang làm thay đổi nhiều giá trị truyền thống. Không ít gia đình có con cái đi học, đi làm xa, thời gian dành cho cha mẹ ít hơn trước. Lối sống cá nhân ở một bộ phận giới trẻ cũng đặt ra những thách thức đối với việc gìn giữ đạo hiếu. Tuy nhiên, thực tế cho thấy ở nhiều bản làng người Tày tại tỉnh Cao Bằng, những giá trị cốt lõi của đạo hiếu vẫn được gìn giữ bằng nhiều hình thức linh hoạt.
Nhiều gia đình duy trì thói quen sum họp vào các dịp lễ, Tết; con cháu dù làm ăn xa vẫn trở về thăm cha mẹ, cùng sửa sang nhà cửa, chăm sóc phần mộ Tổ tiên. Các trường học, tổ chức đoàn thể và chính quyền địa phương cũng tích cực lồng ghép giáo dục truyền thống gia đình, đạo đức và lòng biết ơn vào các hoạt động ngoại khóa, góp phần giúp thế hệ trẻ hiểu sâu sắc hơn về giá trị của đạo hiếu trong đời sống hiện đại, ông Nông Trung Thông chia sẻ thêm.
Văn hóa truyền thống của người Tày đã và đang được bảo tồn, phát huy trong đời sống hiện đạiTrao đổi với báo chí, ông Nguyễn Thế Phúc, Giám đốc Sở Dân tộc và Tôn giáo tỉnh Cao Bằng cho rằng: Đạo hiếu của người Tày mang nhiều điểm tương đồng với truyền thống hiếu nghĩa của dân tộc Việt Nam nhưng vẫn có những sắc thái riêng, thể hiện ở sự gắn bó chặt chẽ giữa hiếu kính với tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, mối quan hệ dòng họ và tinh thần cố kết cộng đồng. Chính sự kết hợp hài hòa ấy đã tạo nên sức sống bền vững cho văn hóa Tày qua thời gian.
Ngày nay, khi xây dựng gia đình văn hóa, nông thôn mới và đời sống văn hóa ở cơ sở, việc phát huy những giá trị tốt đẹp của đạo hiếu càng có ý nghĩa thiết thực. Đạo hiếu không chỉ giúp mỗi người sống có trách nhiệm với cha mẹ, ông bà mà còn nuôi dưỡng tinh thần nhân ái, biết sẻ chia, biết gìn giữ cội nguồn và trân trọng những giá trị truyền thống.
Trong quá trình phát triển, khi nhiều giá trị đang đứng trước nguy cơ mai một, đạo hiếu vẫn như ngọn lửa âm ỉ sưởi ấm mỗi nếp nhà sàn của người Tày nơi non nước Cao Bằng. Đó không chỉ là bài học về tình thân, đồng thời còn là di sản văn hóa sống, được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác bằng tình yêu thương, sự biết ơn và trách nhiệm.
Và vì vậy, việc giữ gìn đạo hiếu không chỉ là giữ một phong tục đẹp của người Tày, đặc biệt còn là gìn giữ một giá trị phổ quát của văn hóa Việt Nam. Khi mỗi gia đình biết trân trọng cội nguồn, mỗi người trẻ biết sống hiếu nghĩa với ông bà, cha mẹ, những bản làng nơi miền non nước Cao Bằng sẽ tiếp tục lưu giữ được hồn cốt văn hóa, tạo nền tảng vững chắc cho sự phát triển bền vững của cộng đồng trong tương lai.
Trong thế giới quan và nhân sinh quan phong phú của đồng bào dân tộc Tày, bàn thờ gia tiên luôn được định vị là không gian linh thiêng bậc nhất, nơi kết nối vô hình nhưng bền chặt giữa con cháu đang sống và thế hệ Tổ tiên đã khuất. Đây chính là biểu tượng tinh thần cao đẹp thể hiện trọn vẹn đạo lý “uống nước nhớ nguồn” 