Hội thảo khoa học quốc gia: “Văn hóa Phật giáo Việt Nam trong kỷ nguyên số: Thực tiễn và định hướng phát triển”

Hội thảo có sự tham dự của chư tôn đức Hội đồng Chứng minh, Hội đồng Trị sự, Ban Văn hóa Trung ương và các tỉnh, thành phố, tăng ni, phật tử thuộc Giáo hội Phật giáo Việt Nam; đại diện các cơ quan, ban ngành Trung ương và địa phương; các học giả, nhà nghiên cứu. 

Phát biểu khai mạc Hội thảo, Hòa thượng Thích Minh Hiền, Ủy viên Thường trực Hội đồng Trị sự, Phó Trưởng ban Thường trực Ban Văn hóa Trung ương Giáo hội Phật giáo Việt Nam nhấn mạnh sự kiện diễn ra trên vùng đất Ninh Bình giàu truyền thống lịch sử, hướng tới dấu mốc 45 năm thành lập Giáo hội Phật giáo Việt Nam và Ban Văn hóa Trung ương giai đoạn 1981-2026.

Hòa thượng khẳng định công tác văn hóa của Giáo hội thời gian qua đã phát triển bài bản, có tính hệ thống thông qua các đề án định hướng đặc trưng văn hóa về pháp phục, ngôn ngữ, kiến trúc và di sản. Đứng trước làn sóng chuyển đổi số mạnh mẽ, việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo, số hóa kinh điển và tổ chức sinh hoạt tâm linh trên không gian mạng mở ra nhiều cơ hội nhưng cũng đặt ra những thách thức lớn.

Theo Hòa thượng, Hội thảo tập trung làm rõ ba nhiệm vụ trọng tâm: khẳng định nền tảng giá trị của văn hóa Phật giáo trong khối đại đoàn kết toàn dân tộc; đánh giá thực trạng bảo tồn, số hóa di sản trong môi trường số; đồng thời đề xuất định hướng chiến lược phát triển công tác văn hóa của Giáo hội Phật giáo Việt Nam hướng tới Đại hội đại biểu Phật giáo toàn quốc lần thứ X.

Phát biểu chỉ đạo tại Hội thảo, Hòa thượng Thích Thiện Nhơn, Phó Pháp chủ Hội đồng Chứng minh, Chủ tịch Hội đồng Trị sự Trung ương Giáo hội Phật giáo Việt Nam ghi nhận, tán dương những thành tựu của Ban Văn hóa Trung ương trong suốt 45 năm qua, nổi bật là các đề án văn hóa trọng điểm và dấu ấn tại các kỳ Đại lễ Vesak Liên Hợp quốc.

Hòa thượng Chủ tịch định hướng bốn nội dung trọng tâm cho giai đoạn tới: tiếp tục lan tỏa chuẩn mực pháp phục, ngôn ngữ và sớm hoàn thiện đề án kiến trúc, di sản; đẩy mạnh xây dựng cơ sở dữ liệu số về di sản văn hóa Phật giáo gắn liền với việc giữ gìn sự thanh tịnh, trang nghiêm của chính pháp trên không gian mạng; chú trọng đào tạo đội ngũ tăng ni, cư sĩ vững phẩm hạnh và am tường chuyên môn; đồng thời đưa văn hóa Phật giáo hội nhập sâu rộng, đóng góp tích cực vào công tác đối ngoại nhân dân và gia tăng sức mạnh mềm quốc gia.

Tại báo cáo đề dẫn, PGS.TS. Nguyễn Văn Minh, Viện trưởng Viện Dân tộc học và Tôn giáo học thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam cho biết, văn hóa Phật giáo là thành tố quan trọng cấu thành bản sắc văn hóa dân tộc, đóng vai trò nguồn lực nội sinh quan trọng cho sự phát triển đất nước. Trước sự phát triển nhanh chóng của các công nghệ cốt lõi như dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo và thực tế ảo, Hội thảo khoa học quốc gia: “Văn hóa Phật giáo Việt Nam trong kỷ nguyên số: Thực tiễn và định hướng phát triển” khẳng định nguyên tắc xuyên suốt “Con người là trung tâm - Công nghệ là phương tiện”.

PGS.TS. Nguyễn Văn Minh đề nghị các đại biểu tập trung thảo luận về việc bảo tồn giá trị cốt lõi, đổi mới phương thức hoằng pháp, kiến tạo văn hóa Phật giáo trên nền tảng đạo đức truyền thống và ứng dụng công nghệ một cách có trách nhiệm và chuẩn mực.

Hội thảo khoa học quốc gia: “Văn hóa Phật giáo Việt Nam trong kỷ nguyên số: Thực tiễn và định hướng phát triển” đã tiếp nhận 45 bài tham luận in trong kỷ yếu và 15 công trình nghiên cứu công bố trên Tạp chí Dân tộc học và Tôn giáo học. Trong các phiên làm việc, chư tôn đức tăng ni, các nhà quản lý và học giả đã trao đổi, thảo luận sâu sắc về các vấn đề cấp thiết như tính liên thông dữ liệu số hóa, việc bảo đảm tính thực chứng trong tu tập trước xu hướng sinh hoạt trực tuyến, nguy cơ thương mại hóa giáo lý và việc xây dựng chuẩn mực ứng xử trên không gian mạng.

Tại Hội thảo, các đại biểu đã chỉ ra nhiều thách thức đối với công tác bảo tồn văn hóa Phật giáo khu vực miền Trung trong thời kỳ mới, từ tác động của biến đổi khí hậu, thiên tai đến áp lực đô thị hóa và phát triển du lịch làm thay đổi cảnh quan văn hóa. Nhiều di tích trong đó có cả di tích đã được xếp hạng quốc gia đặc biệt như Phật viện Đồng Dương cũng đang trong tình trạng xuống cấp nghiêm trọng. Trong khi đó, nguồn nhân lực chuyên sâu trong các lĩnh vực Phật học, Hán Nôm, khảo cổ học, bảo tồn kiến trúc và quản lý di sản vẫn còn hạn chế, chưa đáp ứng yêu cầu nghiên cứu và bảo tồn trong giai đoạn mới.

Bên cạnh đó đối với các loại hình như nghệ thuật tán tụng, múa Lục cúng Hoa đăng, thư pháp Phật giáo và các nghi lễ truyền thống có nguy cơ mai một nếu không được truyền dạy, tư liệu hóa kịp thời.

Tuy nhiên, nhiều đại biểu cho rằng, trong tiến trình chuyển đổi số hiện nay, di sản Phật giáo Việt Nam đang đứng trước những cơ hội mới để được bảo tồn, diễn giải và lan tỏa bằng các phương thức hiện đại hơn. Thực tiễn khi trưng bày “Vũ khúc Thiền môn - Nghệ thuật Phật giáo thời Lý: Di sản và Công nghệ” tại Bảo tàng Lịch sử quốc gia cho thấy giá trị cốt lõi của chuyển đổi số không nằm ở bản thân công nghệ, mà ở khả năng kết nối công nghệ với nghiên cứu khoa học và tư duy diễn giải di sản. 

Từ thực tiễn đó, nhiều đại biểu đã đồng tình nhận định, chuyển đổi số trong lĩnh vực di sản Phật giáo không đơn thuần là quá trình ứng dụng kỹ thuật hiện đại, mà là quá trình tái tạo ký ức văn hóa và kiến tạo những phương thức mới để di sản tiếp tục sống trong đời sống đương đại.

Phát biểu bế mạc Hội thảo, Hòa thượng Thích Thọ Lạc, Ủy viên Thường trực Hội đồng Trị sự, Trưởng ban Văn hóa Trung ương Giáo hội Phật giáo Việt Nam, Trưởng Ban Tổ chức trân trọng tiếp thu các ý kiến đóng góp tâm huyết, khẳng định công nghệ chỉ là phương tiện hỗ trợ, không thể thay thế cho sự tu chứng và đạo hạnh của người hành đạo. Hòa thượng nhấn mạnh, Ban Văn hóa Trung ương sẽ khẩn trương tổng hợp các luận cứ khoa học để trình Hội đồng Trị sự Trung ương Giáo hội Phật giáo Việt Nam xem xét, tập trung vào việc chuẩn hóa hệ thống dữ liệu số liên thông theo Luật Di sản văn hóa năm 2024, xúc tiến nghiên cứu mô hình Trung tâm nghiên cứu di sản và ứng dụng văn hóa Phật giáo, hoàn thiện các đề án văn hóa và xây dựng bộ quy tắc ứng xử chuẩn mực trên môi trường số.