Ghe Ngo- Sức mạnh tâm linh và khát vọng vươn khơi của đồng bào Khmer

Từ biểu tượng tâm linh nơi mái chùa cổ kính...

Trong tâm thức của người Khmer Nam Bộ, Ghe Ngo (tiếng Khmer gọi là Tuk Ngô) là báu vật của bổn sóc, là tài sản chung vô giá được đặt trang trọng tại các ngôi chùa. Chiếc ghe thường dài gần 30 mét, thân hẹp, hai đầu uốn cong vút lên như hình tượng rắn thần Naga - linh vật bảo hộ trong Phật giáo Nam tông. Sự kỳ công trong chế tác Ghe Ngo cho thấy một sự tiếp biến văn hóa sâu sắc với vùng sông nước Cửu Long. Trước đây, ghe được đục từ một thân cây sao nguyên khối, nay dẫu gỗ hiếm phải ghép từng mảnh, cái “thần” của chiếc ghe vẫn không hề giảm sút qua bàn tay tài hoa của những nghệ nhân sơn vẽ họa tiết vảy rồng, hoa văn truyền thống.

Nhưng giá trị của Ghe Ngo chỉ thực sự thăng hoa khi nó gắn liền với các nghi thức tâm linh nghiêm cẩn. Trước khi “rẽ sóng xuất quân”, nghi lễ hạ thủy (Lễ Pith xod tuk) là thủ tục bắt buộc mà bất kỳ ngôi chùa nào cũng phải thực hiện.

Ông Lâm Xem, thành viên ban quản trị đội Ghe Ngo chùa Tum Núp, chia sẻ với niềm tự hào: “Lễ hạ thủy đối với tụi tôi thiêng liêng lắm. Không phải cứ muốn là đem ghe xuống nước. Ban quản trị chùa và các vị Achar phải họp bàn, chọn ngày lành tháng tốt. Mâm cúng có đầu heo, gà, vịt, hoa quả... các vị sư tụng kinh cầu an, rải nước lộc. Đặc biệt nhất là tục vẽ mắt cho ghe. Người Khmer tin rằng, có đôi mắt tinh tường thì Ghe Ngo mới ‘nhìn đường’ đi đúng hướng, né được chướng ngại vật và lướt sóng nhanh hơn”.

Hòa trong làn khói hương trầm mặc là thanh âm réo rắt, trầm hùng của dàn nhạc ngũ âm. Nghệ nhân Nhân dân Châu Ôn đúc kết:

“Tiếng đàn khưm, tiếng pây o trong lễ cúng tế không phải để giải trí. Đó là lời khẩn cầu, lời mời gọi các vị thần linh về chứng giám, phù hộ cho ghe đi đến nơi về đến chốn, và cũng là thứ vũ khí tinh thần kích hoạt lòng quả cảm, sự đồng lòng của các tay chèo”.

...Đến khát vọng vươn khơi và tinh thần phum sóc

Khi chiếc Ghe Ngo đã hạ thủy, nó không còn là tài sản riêng của nhà chùa, mà trở thành danh dự của cả một cộng đồng. Một đội ghe cần từ 50 đến 60 tay bơi khỏe mạnh, được tuyển chọn từ những chàng trai lực lưỡng trong phum sóc. Họ có thể là những nông dân quanh năm chân lấm tay bùn, những thanh niên đi làm ăn xa, nhưng cứ đến mùa lễ hội là gác lại tất cả để trở về tập luyện.

Anh Thạch Sa Rớt (32 tuổi, một tay chèo kỳ cựu) quệt mồ hôi trên trán sau buổi tập dưới nắng chiều, hào hứng nói: “Tập luyện cực lắm, rát hết cả tay, ê ẩm cả người nhưng không ai than một tiếng. Bơi Ghe Ngo không ăn nhau ở sức mạnh cá nhân mà ở sự đồng lòng. Chỉ cần một người chệch nhịp là ghe mất đà ngay. Tiếng còi của người chỉ huy, tiếng dầm gõ vào mạn ghe, và tiếng reo hò của bà con trên bờ chính là động lực để tụi tôi vắt kiệt sức mà bay về đích. Thắng thua quan trọng, nhưng cái sướng nhất là được reo hò cùng anh em, được thấy màu cờ sắc áo của chùa mình tỏa sáng”.

Sức hút của hội đua Ghe Ngo nằm ở chỗ nó xóa nhòa mọi khoảng cách. Trên bờ, hàng vạn khán giả gồm cả người Khmer, người Kinh, người Hoa cùng đội nắng, lội sình, khản giọng cổ vũ cho các đội ghe. Đó là bức tranh sống động nhất về sự gắn kết cộng đồng, nơi thể thao hòa quyện vào văn hóa, nơi cái tôi cá nhân nhường chỗ cho niềm tự hào tập thể.

Bảo tồn di sản gắn với phát triển du lịch

Hội đua Ghe Ngo không chỉ dừng lại ở quy mô một trò chơi dân gian, mà từ lâu đã nâng tầm thành ngày hội văn hóa, thể thao lớn cấp khu vực, thu hút sự quan tâm của du khách trong và ngoài nước. Nhận thức rõ giá trị di sản này, chính quyền các địa phương vùng đồng bằng sông Cửu Long đã có những chiến lược dài hơi để bảo tồn và phát huy.

Không chỉ là tài sản tinh thần vô giá của đồng bào Khmer, Ghe Ngo từ lâu đã là một phần linh hồn của di sản văn hóa Nam Bộ. Để mạch nguồn ấy chảy mãi, trong những năm qua, địa phương luôn dành nguồn ngân sách xứng đáng để hỗ trợ các chùa trùng tu, đóng mới ghe Ngo, cũng như hỗ trợ kinh phí tập luyện cho các vận động viên. Trong quy hoạch chiến lược, hội đua Ghe Ngo đang được xây dựng thành sản phẩm du lịch văn hóa tâm linh trọng điểm, kết nối các tour tuyến tham quan chùa chiền, trải nghiệm ẩm thực, làng nghề truyền thống của đồng bào Khmer./.