Lễ hội Phá bàu của đồng bào Khmer ở Lộc Hưng

Giữa nhịp sống hiện đại đang cuốn đi nhiều giá trị truyền thống, vẫn có những không gian văn hóa được gìn giữ một cách bền bỉ và có ý thức. Lễ hội Phá bàu (Dua Tpeng) của đồng bào Khmer ở xã Lộc Hưng là một minh chứng rõ nét. 

Theo các tài liệu của ngành văn hóa tỉnh Đồng Nai, nghi thức cúng bàu trước khi xuống bắt cá thể hiện quan niệm “thuận thiên” - tôn trọng tự nhiên, biết ơn thần linh đã ban tặng nguồn lợi. Đây là lớp trầm tích văn hóa quan trọng, phản ánh quan niệm của người dân địa phương trong ứng xử với môi trường.

Già làng Lâm Đin (ấp Sóc Lớn) nhớ lại: trước kia lễ hội diễn ra giản đơn, mang tính tự phát, chỉ trong phạm vi cộng đồng nhỏ. Nhưng chính sự giản dị ấy lại giữ được cốt lõi: lễ tạ ơn, lời cầu mùa và niềm tin vào sự hài hòa giữa con người với tự nhiên.

Ngày nay, khi lễ hội được phục dựng và tổ chức bài bản hơn, phần “hồn” ấy vẫn được giữ nguyên. Đó là điều không phải lễ hội nào cũng làm được.

Nếu phần lễ mang tính thiêng, thì phần hội lại là nơi năng lượng cộng đồng được giải phóng mạnh mẽ.

Ngay từ sáng sớm, khu vực bàu nước đã rộn ràng tiếng cười nói. Người dân trong trang phục truyền thống đủ sắc màu, trẻ nhỏ háo hức, người lớn tất bật chuẩn bị. Sau nghi thức cúng, hàng trăm người cùng xuống bàu bắt cá - một hoạt động vừa mang tính sinh kế, vừa là trò chơi tập thể.

Trên bờ, dàn nhạc ngũ âm vang lên rộn ràng, những điệu múa dân gian uyển chuyển tiếp thêm khí thế cho người dưới bàu. Các trò chơi như đi cà kheo, bịt mắt đập niêu, giấu khăn… tiếp tục kéo dài không khí hội hè suốt cả ngày.

Bà Lâm Thị Tuyết, một người dân tham gia lễ hội, chia sẻ: điều bà mong nhất không phải là bắt được nhiều cá, mà là “cả gia đình có dịp cùng nhau tham gia, con cháu hiểu được phong tục của mình”.

Năm 2019, Lễ hội Phá bàu được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây là dấu mốc quan trọng, nhưng cũng đặt ra yêu cầu cao hơn: bảo tồn phải đi đôi với phát huy. Theo định hướng của ngành văn hóa Đồng Nai, việc tổ chức lễ hội những năm gần đây đã có sự phối hợp chặt chẽ giữa chính quyền và cộng đồng. Điều đáng ghi nhận người dân vẫn giữ vai trò trung tâm, từ nghi thức đến cách thức tổ chức.

Ông Nguyễn Hữu Thương, Phó Chủ tịch UBND xã Lộc Hưng, cho biết: lễ hội không đơn thuần là hoạt động văn hóa, mà còn là “chất keo” gắn kết các dân tộc trên địa bàn, từ Khmer, S’tiêng đến các cộng đồng khác.

Ở góc độ quản lý, đây là hướng đi đúng: không “đóng khung” di sản, mà tạo điều kiện để di sản tiếp tục vận hành trong đời sống đương đại.

Thực tế cho thấy, nhiều lễ hội truyền thống khi được “nâng cấp” dễ rơi vào tình trạng thương mại hóa hoặc sân khấu hóa. Lễ hội Phá bàu, đến thời điểm này, vẫn giữ được sự cân bằng khá tốt.

Tuy nhiên, về lâu dài, cần bảo vệ nghiêm ngặt các yếu tố gốc: nghi lễ, nhạc cụ, trò chơi dân gian. Mặt khác, phải tính đến việc đưa lễ hội trở thành sản phẩm văn hóa - du lịch đặc trưng của địa phương.

Theo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Đồng Nai, tỉnh đang định hướng phát triển du lịch gắn với bản sắc văn hóa các dân tộc thiểu số. Trong đó, những lễ hội như Phá bàu có tiềm năng lớn nếu được tổ chức hợp lý, tránh “làm quá tay” khiến mất đi tính nguyên bản.

Một tín hiệu tích cực là sự tham gia ngày càng chủ động của lớp trẻ trong cộng đồng Khmer tại Lộc Hưng. Họ không chỉ tham gia lễ hội, mà còn học cách tổ chức, phục dựng nghi thức, thậm chí quảng bá hình ảnh lễ hội trên các nền tảng số. Đây chính là “đường sống” của di sản. Bởi, lễ hội không thể tồn tại nếu chỉ dựa vào ký ức của người già. Nó cần được tiếp nhận, tái tạo và lan tỏa bởi thế hệ mới - những người vừa hiểu truyền thống, vừa có khả năng thích ứng với bối cảnh hiện đại./.