Theo PGS.TS. Nguyễn Thị Phương Châm - Viện Nghiên cứu Văn hóa, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, nguồn lực văn hóa các dân tộc thiểu số (DTTS) có thể được nhận diện thông qua đa dạng các biểu đạt văn hóa, trong đó có các lễ hội (lễ hội dân gian, lễ hội mới, lễ hội du nhập).
Nhìn chung dân tộc nào cũng có những lễ hội riêng và GS.TS Lê Hồng Lý, Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam cho rằng, với số lượng phong phú tộc người DTTS thì lễ hội là nguồn lực văn hóa to lớn cho phát triển du lịch văn hóa. Có những lễ hội của đồng bào DTTS có quy mô không kém những lễ hội hoành tráng của người Kinh ở miền xuôi. Ví dụ như lễ hội Ka-tê của người Chăm ở Khánh Hòa, Lâm Đồng; Lễ hội Ok Om Bok của người Khmer các tỉnh Nam Bộ. Miền núi phía Bắc có hội Lồng tồng của người Tày, Nùng; Hội Gầu Tào của người Mông; Các lễ hội của người Dao, người Thái, người Khơ Mú…
Lễ hội hoa đăng Hội AnQuanh năm làm việc vất vả nên lễ hội, nhất là lễ hội đầu năm là dịp quan trọng với đồng bào DTTS. Ở vùng núi thưa dân cư, lễ hội là cơ hội để đồng bào tụ họp đông người, mặc trang phục đẹp, vui chơi, ăn uống, bày tỏ tình yêu… Trong bối cảnh đẩy mạnh phát triển du lịch bền vững và giao lưu văn hóa liên vùng, GS.TS. Từ Thị Loan, Viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia Việt Nam cho rằng, lễ hội dân gian đang trở thành một nguồn tài nguyên nhân văn đầy tiềm năng.
Lễ hội là dịp để tái hiện, quảng bá bản sắc văn hóa, giúp du khách hiểu rõ phong tục, tập quán và tín ngưỡng truyền thống của đồng bào các DTTS, đồng thời mang lại nguồn thu lớn cho địa phương. Thực tế, nhiều lễ hội vừa quảng bá được bản sắc tộc người, vừa mang lại doanh thu cao, như: Lễ hội Ok Om Bok của người Khmer, lễ hội Ka-tê của người Chăm, lễ vía Bà Thiên Hậu của người Hoa... Hay lễ hội hoa ban, lễ hội thành Bản Phủ, lễ hội đua thuyền đuôi én... đã góp phần khẳng định thương hiệu du lịch Điện Biên, đóng góp vào dấu ấn lần đầu đón hơn 1 triệu lượt du khách, mang lại doanh thu hơn 1.700 tỷ đồng trong năm 2023…
Phát huy vai trò của lễ hội trong phát triển kinh tế - xã hội, nhiều địa phương vùng đồng bào DTTS và miền núi đã chủ động tổ chức lễ hội gắn với quảng bá du lịch. Tại xã Tủa Chùa (tỉnh Điện Biên), chuỗi hội xuân với các hoạt động đậm bản sắc văn hóa các DTTS, như: Ném pao, múa khèn, hội thi thể thao dân tộc luôn thu hút đông đảo du khách, trở thành dịp giao lưu văn hóa và kích cầu du lịch đầu năm. Người Thái ở Bản Áng, xã Mộc Châu, tỉnh Sơn La đã thành công trong việc đưa tối đa nguồn lực nghi lễ, lễ hội (Hết Chá, Mừng cơm mới, Xuống đồng), các làn điệu dân ca, xòe, đan lát, thổ cẩm, ẩm thực, trang phục, cảnh quan làng bản,… vào phát triển kinh tế - xã hội.
Vấn đề đặt ra hiện nay không chỉ là “làm du lịch từ lễ hội”, mà là làm thế nào để lễ hội giữ được linh hồn văn hóa trong nền kinh tế thị trường. Ở đây, cần nhấn mạnh nguyên tắc khai thác kinh tế nhưng không được đánh đổi bản sắc; Di sản văn hóa phải được đặt ở vị trí trung tâm, vì văn hóa là tài sản, là động lực phát triển du lịch bền vững. Khi các giá trị truyền thống được bảo tồn chân thực, chúng sẽ tạo ra sinh kế ổn định cho đồng bào các DTTS ở địa phương.
Ông Trịnh Ngọc Chung - Cục trưởng Cục Văn hóa các dân tộc Việt Nam, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch khẳng định, điểm mấu chốt của chính sách hiện nay là bảo tồn và phát huy văn hóa truyền thống gắn với phát triển du lịch là chiến lược hiệu quả, giúp đồng bào các DTTS vừa giữ gìn bản sắc, vừa tạo ra sinh kế. Văn hóa là tài sản vô giá nhưng cần được tiếp cận như một nguồn lực cho phát triển bền vững. Chìa khóa thành công là để chính cộng đồng làm chủ lễ hội, trực tiếp tham gia cung ứng dịch vụ và hưởng lợi từ du lịch lễ hội. Đó mới là con đường phát triển bền vững.
Trong dòng chảy xuyên suốt của nhận thức đó, lễ hội đầu xuân là một “mỏ vàng mềm” có khả năng đóng góp lớn cho kinh tế - xã hội của địa phương ngay từ những ngày đầu, tháng đầu của năm. Nhưng lễ hội chỉ thật sự có giá trị kinh tế lâu dài khi nó là lễ hội của người dân chứ không phải là một “show diễn cho du khách”. Khi văn hóa được tôn trọng, du lịch tự tìm đến. Ngược lại, nếu đánh mất bản sắc, sản phẩm sẽ trở nên nhạt nhòa và du khách cũng quay lưng./.
