Những điệu múa chỉ có ở người Hà Nhì

Sự thăng hoa từ chiếc ống tre đựng nước

Trong kho tàng văn hóa dân gian, nhiều giá trị nghệ thuật được kết tinh từ chính đời sống lao động thường nhật. Với người Hà Nhì, chiếc ống tre đựng nước (Tum bò) là vật dụng giản dị theo họ lên nương, xuống suối, qua những triền dốc cheo leo. Nó lặng lẽ hiện diện trong từng nhịp sinh hoạt, như một phần tất yếu của đời sống, gắn bó bền bỉ mà không cần được gọi tên.

Nhưng cũng chính từ sự bình dị ấy, khi bước vào không gian thiêng liêng của lễ hội cúng bản (Gạ Ma Thú), Tum bò bỗng mang một diện mạo khác, không còn chỉ là vật chứa nước, mà trở thành phương tiện biểu đạt cảm xúc và niềm tin cộng đồng. Trong vòng xoay lễ hội, những người phụ nữ Hà Nhì với bước chân mềm mại, uyển chuyển, cầm trên tay chiếc ống tre quen thuộc, bắt đầu tạo nên những nhịp điệu riêng. Không cần sân khấu, không cần nhạc cụ cầu kỳ, chỉ với động tác gõ xuống mặt đất, âm thanh vang lên đầy nội lực.

Những thanh âm ấy khi dồn dập, gợi liên tưởng đến tiếng trống thúc giục, thôi thúc sức sống và tinh thần cộng đồng; Khi ngân dài, lại như tiếng sấm vọng về từ núi rừng, mang theo ước vọng mưa thuận gió hòa; Lúc khoan thai, trầm lắng, âm thanh ấy tựa như nhịp đập của đất và người, hòa quyện trong khát vọng sinh sôi, no ấm. Mỗi nhịp gõ là một cách người Hà Nhì gửi gắm niềm tin vào thiên nhiên, vào thần linh và vào chính sức lao động của mình. Từ một vật dụng gắn với mưu sinh, Tum bò được “đánh thức” trong không gian lễ hội, trở thành nhạc cụ mang dấu ấn riêng của cộng đồng. Ở đó, ranh giới giữa đời sống và nghệ thuật dường như được xóa nhòa: Lao động hóa thành nhịp điệu, vật dụng hóa thành âm thanh, còn con người vừa là chủ thể sáng tạo, vừa là người hưởng thụ.

Sự thăng hoa của chiếc ống tre đựng nước chính là sự biến đổi về công năng, minh chứng cho sức sáng tạo bền bỉ của văn hóa dân gian. Nó cho thấy rằng, ngay trong những điều nhỏ bé, mộc mạc nhất, vẫn luôn tiềm ẩn khả năng trở thành nghệ thuật - khi được nuôi dưỡng bởi tâm hồn, ký ức và niềm tin của cả một cộng đồng.

Te ma ú: Bức tranh lao động

Nếu “Tum bò sò” khơi lên phần nhịp điệu của lễ hội, thì “Te ma ú” lại không cầu kỳ trong tạo tác, không xa lạ trong động tác, điệu múa này được dệt nên từ chính những cử chỉ quen thuộc của đời sống nương rẫy, như thể mỗi động tác đều đã được chắt lọc qua năm tháng, lắng lại thành ký ức của cộng đồng. Người xem dễ dàng nhận ra trong từng chuyển động hình ảnh của một mùa vụ: Dáng người cúi xuống tra hạt, đôi tay thoăn thoắt tỉa lúa, nhịp bước vững chãi khi thu hoạch, hay động tác quạt thóc mềm mại theo chiều gió. Tất cả không đơn thuần là sự mô phỏng, mà là sự tái hiện sống động nhịp điệu lao động, nơi cơ thể con người trở thành phương tiện kể chuyện. Không cần lời thoại, không cần sân khấu dàn dựng, “Te ma ú” vẫn hiện lên như một vở diễn hoàn chỉnh, với đất trời là phông nền, còn người nông dân chính là nghệ sĩ.

Ẩn sâu trong những động tác tưởng chừng giản dị ấy là một triết lý sống bền vững: Con người không tách rời thiên nhiên, mà hòa vào nhịp vận hành của đất trời. Từng nhịp chân, từng động tác tay đều mang theo niềm tin vào sự sinh sôi, vào mối giao cảm giữa con người và vũ trụ. Khi ống tre chạm xuống mặt đất, đó không chỉ là âm thanh tạo nhịp, mà còn như một lời tri ân gửi tới đất mẹ, nơi nuôi dưỡng sự sống và gìn giữ những mùa vàng. “Te ma ú” vì thế không chỉ là một điệu múa. Đó là bức tranh về lao động được khắc họa bằng thân thể, là ký ức tập thể được lưu giữ qua chuyển động, và cũng là niềm kiêu hãnh lặng thầm của những con người đã biến gian khó thành thành quả, biến nhọc nhằn thành vẻ đẹp văn hóa.

Nét đẹp nghệ thuật của múa ống nước và múa sản xuất thể hiện tinh thần lạc quan đến lạ kỳ của người Hà Nhì. Việc biến ống nước thành nhạc cụ là một câu chuyện nghệ thuật đầy cảm hứng về sự thích nghi và tình yêu cuộc sống. 

Ngày nay, tại những bản làng vùng cực Tây Tổ quốc, điệu múa này vẫn được lưu truyền như một "mạch ngầm" văn hóa bền bỉ. Những câu lạc bộ truyền dạy không chỉ cách cầm ống, cách nhún chân, mà quan trọng hơn là truyền đi ngọn lửa tự hào về một nền nghệ thuật nảy mầm từ chính gốc rễ lao động. Khi tiếng ống tre Tum bò sò còn vang lên, nghĩa là hồn cốt Hà Nhì vẫn còn rạng rỡ. Nghệ thuật ấy, tự thân đã là một đóa hoa rừng kiêu hãnh, lặng lẽ tỏa hương và vươn mình mạnh mẽ giữa dòng chảy thời gian, góp phần dệt nên bức tranh văn hóa Việt Nam đa sắc màu và đầy bản sắc./.