Sơn La: Bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa dân tộc gắn liền với tạo sinh kế bền vững

Để du khách được chạm vào di sản

Đến bản Hua Tạt, xã Vân Hồ, du khách trong nước và quốc tế sẽ có cơ hội được nghe giới thiệu về phong tục, tập quán của người dân nơi đây. Sau đó, dưới sự hướng dẫn trực tiếp của anh Tráng A Của - chủ một homestay trong bản, họ được tự tay làm giấy để hiểu hơn về kỹ thuật thủ công truyền thống của người Mông

Du khách sau trải nghiệm đều bày tỏ ấn tượng sâu sắc về sự thân thiện của đồng bào nơi đây, về kỹ thuật làm giấy truyền thống được thực hiện hoàn toàn bằng đôi tay. Ấn tượng của du khách càng sâu đậm càng chứng tỏ giá trị của du lịch trải nghiệm văn hóa và họ sẽ sẵn sàng chi trả nhiều hơn, điều đó cũng có nghĩa là đồng bào có thêm thu nhập. Trong mô hình này, du khách không chỉ quan sát bản sắc văn hóa mà còn được trực tiếp cảm nhận. Đồng bào dân tộc thiểu số cũng trở thành người kể chuyện, người hướng dẫn và là chủ thể tạo ra giá trị. Với cách tiếp cận đó, giá trị văn hóa được chuyển hóa thành giá trị trải nghiệm và trải nghiệm tạo ra nguồn thu cho cộng đồng.

Homestay của anh Hàng A Của nằm trong vùng lõi Khu du lịch quốc gia Mộc Châu. Anh Của đã khai thác không gian nhà ở, đời sống văn hóa thường nhật của cộng đồng người Mông để tạo ra sản phẩm du lịch. Thấy hiệu quả, nhiều hộ đồng bào dân tộc thiểu số ở các bản lân cận cũng học theo anh đẩy mạnh phát triển du lịch cộng đồng, vừa tạo thêm thu nhập vừa quảng bá văn hóa dân tộc mình.

Từ những mô hình như vậy có thể thấy lợi thế của vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi nói chung, tỉnh Sơn La nói riêng nằm ở chính cảnh quan, trong văn hóa, kiến trúc, ẩm thực, nghề thủ công, lễ hội, phong tục, tri thức tộc người... Tỉnh Sơn La có 12 dân tộc thiểu số cùng sinh sống, là một trong những địa phương có tỷ lệ người dân tộc thiểu số cao, chiếm gần 84% dân số của tỉnh. Do đó, tỉnh sở hữu nguồn vốn văn hóa tộc người phong phú và có thể chuyển đổi thành những sản phẩm du lịch phù hợp, tạo ra nhiều nguồn thu cùng lúc cho đồng bào dân tộc thiểu số. Quan trọng hơn, đây là loại hình sinh kế có khả năng gắn đồng bào với quê hương mà không phải ly hương.

Khi di sản văn hóa được coi là một hình thức tiêu dùng thì du lịch văn hóa sẽ sử dụng các nguồn lực như đất đai, các thực hành văn hóa thường ngày, thực hành nghi lễ, tôn giáo... Hay nói cách khác đây là hình thức tiêu dùng thông qua du lịch và là một hình thức du lịch mà các thực hành và đặc trưng văn hóa của cộng đồng được tiêu thụ. 

Chính vì mối quan hệ chặt chẽ giữa bản sắc văn hóa với du lịch trong bối cảnh Đảng, Nhà nước đặt vấn đề biến văn hóa thành nguồn lực phát triển và du lịch là ngành kinh tế mũi nhọn, giai đoạn 2021-2025, Tỉnh ủy, Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân tỉnh Sơn La đã quan tâm chỉ đạo dành nguồn lực đầu tư hệ thống thiết chế văn hoá ở cơ sở; tu bổ và bảo tồn công trình văn hoá, sưu tầm phát huy hiệu quả giá trị văn hoá; đẩy mạnh xã hội hóa các hoạt động văn hóa, thể dục, thể thao gắn với mở rộng dịch vụ; huy động sự đóng góp của các doanh nghiệp, các tổ chức kinh tế - xã hội, các đoàn thể, nhân dân và tài trợ của các tổ chức, cá nhân trong và ngoài tỉnh để xây dựng và duy trì tổ chức hoạt động của hệ thống thiết chế văn hóa, thể thao.

Đặc biệt để nâng cao trình độ và nghiệp vụ chuyên môn về bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa kết hợp phát triển du lịch cộng đồng, các cấp, các ngành trong tỉnh Sơn La đã tổ chức 17 lớp tập huấn, truyền dạy di sản văn hoá, bồi dưỡng chuyên môn nghiệp vụ về du lịch, nghiệp vụ bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi cho 1.019 học viên. Đồng thời, tỉnh cũng đã triển khai nghiên cứu, bảo tồn 02 di sản văn hóa phi vật thể, gồm: lễ hội Mợi của người Mường xã Phù Yên và lễ hội Nào Sồng của người Mông. Xây dựng mô hình đời sống văn hóa đồng bào dân tộc Mông tại xã Vân Hồ; mô hình đời sống văn hóa đồng bào dân tộc Thái tại xã Yên Châu để biến văn hóa trở thành nguồn lực phát triển.

Động lực mới từ Chương trình MTQG 1719

Hướng đi này của tỉnh hoàn toàn phù hợp với mục tiêu tổng quát trong Chương trình Mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2026-2030 (Chương trình MTQG 417), đó là xây dựng nông thôn mới hiện đại, giàu đẹp, bản sắc; phát triển toàn diện vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi; phát triển kinh tế nông thôn để nâng cao thu nhập, chất lượng cuộc sống và thu hẹp chênh lệch phát triển giữa các vùng, miền, nhóm dân cư, nhất là vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi so với các vùng khác. 

Để thực hiện tốt mục tiêu này, giai đoạn 2026-2030, tỉnh Sơn La đã, đang và sẽ tiếp tục nghiên cứu, tổ chức khôi phục, thực hành, trình diễn, trưng bày, giới thiệu về văn hóa phi vật thể và các môn thể thao truyền thống của các dân tộc thiểu số có nguy cơ mai một; bảo vệ tiếng nói, chữ viết của các dân tộc thiểu số; bảo tồn, phát huy lễ hội truyền thống của các dân tộc thiểu số; xây dựng các mô hình trải nghiệm, tìm hiểu văn hoá truyền thống, văn hoá cơ sở phù hợp với điều kiện, phong tục, tập quán của địa phương; bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể để phát triển cộng đồng gắn với phát triển du lịch…

Việc biến di sản thành tài sản và văn hóa thành sinh kế, chính là chìa khóa để Sơn La giảm nghèo bền vững. Khi những nét đẹp truyền thống không chỉ được lưu giữ trong bảo tàng mà sống động ngay trong đời sống thường nhật, đồng bào các dân tộc thiểu số nơi đây sẽ vừa là người bảo tồn, vừa là người thụ hưởng thành quả, mở ra một tương lai ấm no trên chính mảnh đất quê hương. Đó cũng là cách làm hiệu quả, cần thiết để xây dựng nông thôn mới vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi tỉnh Sơn La phát triển theo chiều sâu: nông thôn không chỉ khang trang hơn mà còn tạo ra sinh kế tốt hơn và giữ được bản sắc văn hóa riêng của cộng đồng các dân tộc thiểu số đang sinh sống trên địa bàn.