Tết Xíp Xí – Sắc màu văn hóa Thái giữa mùa hội Phù Yên

Ngày 22.8, tại Đình Chu, bản Chiềng, xã Phù Yên, Tết Xíp Xí dân tộc Thái năm 2026 diễn ra trong không khí vui tươi, đầm ấm, thu hút đông đảo người dân và du khách tham dự. Các nghi lễ, hoạt động văn hóa, văn nghệ và trò chơi dân gian được tổ chức đan xen, tạo nên một ngày hội vừa trang trọng vừa rộn ràng.

Trong đời sống của người Thái trắng ở Sơn La, Xíp Xí là phong tục được tổ chức vào ngày 14/7 Âm lịch hằng năm. “Xíp Xí” trong tiếng Thái có nghĩa là ngày mười bốn. Đây là thời điểm bà con đã hoàn thành việc cấy lúa, có dịp nghỉ ngơi, sum họp gia đình và chuẩn bị lễ vật tưởng nhớ Tổ tiên, những người có công khai bản, lập mường; đồng thời cầu mong mùa màng thuận lợi, bản làng bình yên, cuộc sống no ấm.

Một nét đặc biệt của Tết Xíp Xí là sự quan tâm dành cho trẻ nhỏ. Vì vậy, Xíp Xí còn được biết đến như một “Tết trẻ em” của người Thái. Trong ngày Tết, trẻ được mặc trang phục đẹp, thưởng thức những món ăn truyền thống và tham gia các hoạt động vui chơi. Những em nhỏ theo người lớn đi chăn trâu cũng được gia đình chuẩn bị xôi, thịt, bánh mang theo. Qua đó, phong tục gửi gắm mong ước con trẻ khỏe mạnh, lớn lên trong sự yêu thương, chở che của gia đình và cộng đồng.

Ẩm thực là một phần quan trọng trong không gian Tết Xíp Xí. Mâm cỗ truyền thống thường có thịt vịt, bánh ít uôi, xôi màu, cá nướng cùng các sản vật quen thuộc của núi rừng. Trong đó, thịt vịt và bánh ít uôi là những món không thể thiếu. Bánh được làm để thưởng thức trong gia đình, đồng thời dùng làm quà biếu người thân, khách quý và trẻ nhỏ, thể hiện sự khéo léo, thơm thảo và nét văn hóa trọng tình của đồng bào Thái.

Tại ngày hội năm nay, những giá trị ấy được tái hiện sinh động qua phần nghi lễ, thi mâm cỗ, biểu diễn văn nghệ dân gian và các hoạt động trải nghiệm. Người dân, du khách có thể tham gia bắt chạch trong chum, đi cà kheo, nhảy bao bố, đánh yến, tung còn, chơi ô ăn quan; tìm hiểu nghề dệt thổ cẩm và thưởng thức những tiết mục mang đậm sắc màu văn hóa Thái.

Sau phần lễ trang nghiêm, không gian ngày hội trở nên sôi nổi với những vòng Xòe nối dài. Trong văn hóa Thái, Xòe không đơn thuần là một hình thức diễn xướng dân gian mà còn là biểu tượng của sự đoàn kết, gắn bó cộng đồng. Những bàn tay nối thành vòng tròn đưa người tham gia, dù là người dân địa phương hay du khách, cùng hòa vào nhịp điệu chung của ngày hội.

Các trò chơi dân gian cũng tạo nên sức hút riêng. Từ bắt chạch trong chum, đi cà kheo đến tung còn, đánh yến…, mỗi trò chơi vừa mang tính giải trí vừa gắn với đời sống sinh hoạt cộng đồng. Việc đưa những trò chơi truyền thống vào ngày hội giúp thế hệ trẻ có cơ hội trực tiếp thực hành, qua đó hiểu hơn về phong tục của cha ông thay vì chỉ tiếp nhận văn hóa qua sách vở.

Đáng chú ý, phần thi mâm cỗ góp phần làm nổi bật giá trị văn hóa ẩm thực của người Thái trắng. Mỗi mâm cỗ không chỉ được đánh giá ở sự phong phú của món ăn mà còn thể hiện sự khéo léo trong lựa chọn nguyên liệu, chế biến và trình bày. Đằng sau những món ăn dân dã là tri thức được tích lũy qua nhiều thế hệ, phản ánh đời sống lao động và tình cảm gia đình, cộng đồng.

Năm 2024, nghi lễ Tết Xíp Xí của người Thái trắng tại Phù Yên và Quỳnh Nhai, tỉnh Sơn La, được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Việc ghi danh không chỉ là sự ghi nhận đối với một phong tục truyền thống mà còn đặt ra trách nhiệm tiếp tục bảo tồn, thực hành và trao truyền di sản trong đời sống đương đại.

Từ một phong tục gắn với nhịp sản xuất nông nghiệp và đời sống cộng đồng, Tết Xíp Xí hôm nay đang được mở rộng thành không gian giao lưu, trải nghiệm văn hóa. Việc tổ chức ngày hội tại Phù Yên giúp người dân tiếp tục thực hành di sản, đồng thời tạo điều kiện để du khách tiếp cận văn hóa Thái một cách trực quan, gần gũi.

Giữ Tết Xíp Xí cũng là giữ những giá trị bền vững được cộng đồng gửi gắm qua nhiều thế hệ: lòng biết ơn Tổ tiên, tình yêu thương trẻ nhỏ, sự gắn kết bản làng và ước vọng về cuộc sống bình yên, no ấm. Khi những giá trị ấy tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay, di sản không chỉ được bảo tồn mà còn có thêm sức sống, trở thành một điểm nhấn văn hóa góp phần quảng bá hình ảnh Phù Yên đến với du khách./.