Ngôn ngữ - gốc rễ của ký ức cộng đồng
Người Chứt gồm năm nhóm địa phương: Sách, Mày, Rục, Arem và Mã Liềng. Tiếng Chứt thuộc nhóm Việt - Mường phát triển theo hướng biệt lập, tạo nên hệ thống âm tiết, thanh điệu và từ vựng mang bản sắc riêng. Đây là “tấm bản đồ” giúp nhận diện tộc người trong toàn bộ không gian văn hóa Trường Sơn.
Ông Tạ Đình Hà, nhà nghiên cứu văn hóa dân gian, nhận định: “Tiếng nói người Chứt là kho tri thức sống, lưu giữ thông tin về sinh thái, từ tên loài cây thuốc, cây lấy gỗ đến dấu vết thú rừng, phản ánh kinh nghiệm ứng xử với tự nhiên qua nhiều thế hệ”.
Những năm gần đây, việc ghi âm, phiên âm, sưu tầm truyện kể dân gian và xây dựng kho tư liệu số đã được triển khai, tạo nền tảng quan trọng để ngôn ngữ Chứt được bảo tồn và giảng dạy cho thế hệ trẻ.
Nghi lễ - “mã văn hóa” của người Chứt
Trong đời sống tâm linh, người Chứt vẫn duy trì các nghi lễ như cúng thần Rừng, thần Đất, lễ Cầu mùa, lễ Mừng lúa mới… phản ánh niềm tin hòa hợp với núi rừng và cấu trúc cộng đồng.
Theo ông Tạ Đình Hà, số người cao tuổi am hiểu nghi lễ ngày càng ít đi “Nếu không kịp ghi hình, ghi chép từng bước, từng lời khấn, từng nhạc cụ, thế hệ sau sẽ rất khó phục dựng đúng”.
Chính vì vậy, các nhóm nghiên cứu đã phối hợp với địa phương để tư liệu hóa nghi lễ: mô tả đầy đủ không gian cúng, vật phẩm, trang phục, vai trò từng thành viên trong cộng đồng. Những tư liệu này hiện được xem như nguồn tham chiếu khoa học quan trọng, giúp bảo tồn các giá trị tâm linh một cách đúng bản chất.
Dân ca, dân vũ - tâm hồn của người Chứt
Dân ca Chứt là kho tàng âm nhạc gắn liền với đời sống: có bài hát dùng trong lễ, có bài phục vụ lao động, lại có những giai điệu để kể chuyện tình yêu hay khuyên răn con cháu. Tiếng hát vang lên giữa núi rừng vừa da diết vừa khỏe khoắn, mang tính kể chuyện nhiều hơn trình diễn.
Dân vũ của người Chứt mô phỏng hoạt động sinh tồn: săn bắn, hái lượm, trỉa lúa… Điệu múa thường theo vòng tròn, thể hiện tinh thần đoàn kết và gắn bó cộng đồng. Tuy nhiên, khi đưa vào sân khấu hiện đại, nhiều động tác bắt đầu bị đồng hóa, thậm chí “mềm hóa” theo thị hiếu du khách.
Ông Tạ Đình Hà chia sẻ thêm: Dân ca, dân vũ của người Chứt không chỉ là những động tác hay giai điệu đơn thuần. Mỗi điệu múa, mỗi làn điệu dân ca đều gắn với nghi lễ, câu chuyện, tri thức sinh tồn và triết lý sống của cộng đồng.
Hiện nay, các nghệ nhân lớn tuổi đang được mời hợp tác để thu thanh dân ca, quay phim dân vũ, diễn giải ý nghĩa từng điệu múa, từng bài hát. Đây là nguồn tài liệu quý để truyền dạy cho lớp trẻ, đồng thời là cơ sở để xây dựng sản phẩm văn hóa, du lịch.
Tài liệu hóa - trụ cột bảo tồn và phát huy di sản
Ông Mai Xuân Thành, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Trị cho biết: “Tài liệu hóa di sản không phải việc phụ trợ mà là nền tảng cho nghiên cứu, quảng bá và giáo dục. Không có hệ thống tư liệu chuẩn xác, chúng ta không thể bảo tồn đúng cách hay truyền đạt cho thế hệ trẻ và du khách”.
Tỉnh hiện đang triển khai nhiều chương trình trọng điểm: xây dựng kho tư liệu số về ngôn ngữ, nghi lễ, dân ca, dân vũ; thu thập hình ảnh, âm thanh từ nghệ nhân; mở lớp truyền dạy dựa trên tư liệu chuẩn hóa; hình thành không gian giới thiệu văn hóa Chứt gắn với du lịch cộng đồng.
Nguồn tư liệu này vừa phục vụ học thuật, vừa là nền móng để phát triển sản phẩm du lịch bền vững như trải nghiệm hát dân ca, thưởng thức dân vũ, nghe kể chuyện bằng tiếng Chứt hay tham gia nghi lễ phục dựng đúng phong tục.
Tài liệu hóa giúp người Chứt không chỉ thụ hưởng mà còn làm chủ quá trình gìn giữ di sản. Khi ngôn ngữ, nghi lễ, âm nhạc và vũ điệu được ghi lại đầy đủ, cộng đồng thêm tự hào về bản sắc và tự tin hội nhập. Nguồn tư liệu này vừa là dữ liệu gốc cho nghiên cứu, vừa là chất liệu để xây dựng sản phẩm du lịch mang dấu ấn địa phương.
Trong bối cảnh văn hóa tộc người dễ bị hòa lẫn, tài liệu hóa chính là “chiếc neo” giữ lại linh hồn văn hóa - một hướng đi bền vững để người Chứt viết tiếp câu chuyện văn hóa của mình giữa đại ngàn phía Tây Quảng Trị./.
