Di bút chữ Nôm của Bồ Tát Thích Quảng Đức, tôn trí tại Việt Nam Quốc tự.Sinh thời, Bồ Tát Thích Quảng Đức có nếp sống mật hạnh, kín đáo và khiêm cung. Trong di cảo của ngài để lại cho hậu thế có các bài viết về Phật pháp, những trăn trở về cách thuyết giảng Phật pháp đến số đông để hiểu và thực hành đúng chính pháp. Tất cả đều được viết bằng chữ Nôm giản dị nhưng tha thiết.
Ngày 11/6/1963, hình ảnh ngọn lửa từ bi của Bồ Tát Thích Quảng Đức bùng lên giữa ngã tư đường phố Sài Gòn đã làm chấn động lương tri nhân loại. Trước ngày tự thiêu, ngài đã để lại một di bút vô cùng quý giá - bài kệ Vị pháp thiêu thân bao gồm phần Kính dâng thập phương chư Phật và Dâng chư Hiền Thánh Tăng.
Đây là một tác phẩm văn học nghệ thuật mang âm hưởng thiêng liêng, kết hợp hài hòa giữa chất thơ lục bát truyền thống và triết lý Phật giáo thâm sâu. Bài kệ là sự kết tinh của tinh thần bi - trí - dũng, để lại những điểm nhấn nghệ thuật và tư tưởng vô cùng nổi bật.
Triết lý "Vị pháp thiêu thân" qua lăng kính nghệ thuật
Điểm đặc sắc đầu tiên và dễ nhận thấy nhất trong bài kệ là sự chuyển hóa từ triết lý Phật giáo trừu tượng thành những hình ảnh thơ mộc mạc nhưng đầy sức nặng. Ngay từ những câu thơ mở đầu của bài Kính dâng thập phương chư Phật, ngài đã bộc lộ rõ tâm nguyện tự nguyện của mình:
Đệ tử hôm nay nguyện đốt mình
Làm đèn soi sáng nẻo vô minh
Hành động tự thiêu của Bồ Tát không phải là một hành động bốc đồng, tuyệt vọng hay hủy hoại sự sống. Trái lại, đó là sự dâng hiến trọn vẹn, được ví như việc "đốt mình" để trở thành "ngọn đèn" soi rọi vào cõi vô minh của thế gian. Hình ảnh ngọn lửa trong thơ không mang sức mạnh tàn phá, mà là ánh sáng của trí tuệ, của từ bi, có khả năng xua tan bóng tối của sự đàn áp.
Tiếp nối sau đó là những vần thơ mang tính thức tỉnh mạnh mẽ về mặt hình ảnh và âm thanh:
Khói thơm cảnh tỉnh bao người ác
Tro trắng phẳng san hố bất bình
Thân cháy nát tan ra tro trắng
Thần thức nương về giúp sinh linh
Nếu như ngọn lửa là ánh sáng, thì làn khói thơm chính là hương vị của sự giác ngộ, lan tỏa để cảnh tỉnh những tâm hồn lầm lạc. Hình ảnh "tro trắng phẳng san hố bất bình" mang tính hình tượng rất cao trong thơ ca. Tro tàn từ nhục thân của ngài không vô nghĩa, mà là một lớp vật chất thanh khiết, tượng trưng cho sự xoa dịu và san bằng những hố sâu của sự bất công, chia rẽ trong xã hội.
Tiếng nói trách nhiệm với đạo pháp và dân tộc
Điểm nhấn thứ hai trong bài kệ là tinh thần dấn thân mạnh mẽ, gắn liền vận mệnh đạo pháp với vận mệnh dân tộc. Trong phần Dâng chư Hiền Thánh Tăng, Bồ Tát Thích Quảng Đức đã sử dụng những ngôn từ mang tính lịch sử và bi tráng:
Phật giáo sử vàng máu thay son
Than ôi! Quỷ kế họ vẫn còn
Quyết diệt suy tàn nền chánh pháp
Làm cho tăng, tín phải chết mòn.
Những vần thơ này bộc lộ một cách chân thực nỗi đau đớn trước pháp nạn. Đó không phải là nỗi đau của cá nhân ngài, mà là nỗi đau của người con Phật trước sự suy tàn của chính pháp và sự đàn áp tăng ni, phật tử. Tuy nhiên, đằng sau sự phẫn nộ ấy là một tâm nguyện độ lượng, một tinh thần vô ngã vị tha:
Vì sự bất công tôi thiêu xác
Khói hồn nguyện độ kẻ hàm oan
Kính chúc tăng, ni tâm dũng tiến
Chánh pháp ngày mai phải trường tồn.
Thông điệp thức tỉnh vượt thời gian
Cuối cùng, nét nổi bật nhất của bài kệ chính là tính phổ quát và khả năng thức tỉnh lương tri nhân loại. Những câu thơ trong phần kết của bài kệ Kính dâng thập phương chư Phật mang tính cảnh tỉnh rất cao:
Hỡi ai mộng ảo đang còn mộng
Hãy gấp tỉnh đi kẻo giật mình
Đây không chỉ là lời nhắn nhủ dành cho những kẻ đang nắm quyền lực hay những người bàng quan trước thời cuộc lúc bấy giờ, mà còn là lời kêu gọi thức tỉnh muôn đời đối với tất cả chúng ta. "Mộng ảo" là hình ảnh của sự say đắm trong danh lợi, quyền lực và sự vô cảm của con người trước nỗi đau của đồng loại. Bài kệ như một hồi chuông cảnh tỉnh, đánh thức sự giác ngộ, kêu gọi con người từ bỏ lòng tham, sân, si để hướng tới chân lý, hòa bình và tình bác ái.
Bài kệ Vị pháp thiêu thân của Bồ Tát Thích Quảng Đức không chỉ là một di sản tâm linh thiêng liêng mà còn là một kiệt tác văn học mang đậm triết lý nhân sinh sâu sắc. Qua từng câu thơ, cảm nhận được một trái tim Bồ Tát bao dung, một ý chí kiên định và một tình yêu thương nhân loại mãnh liệt. Bài kệ như một ngọn lửa vĩnh hằng, tiếp tục soi đường cho thế hệ hôm nay và mai sau trên con đường tìm kiếm sự bình yên, công lý và lòng từ bi.
KÍNH DÂNG THẬP PHƯƠNG CHƯ PHẬT
Kẻ thiêu thân cúng dường vì chánh pháp
Kính dâng thập phương chư Phật
Đệ tử hôm nay nguyện đốt mình
Làm đèn soi sáng nẻo vô minh
Khói thơm cảnh tỉnh ai còn "ngốc"
Tro trắng phẳng san hố bất bình.
Thân cháy nát tan ra tro trắng
Thần thức nương về giúp sinh linh
Hỡi ai mộng ảo đang còn mộng
Hãy gấp tỉnh đi kẻo giật mình.
***
DÂNG CHƯ HIỀN THÁNH TĂNG
Phật giáo sử vàng máu thay son
Than ôi! Quỷ kế họ vẫn còn
Quyết diệt suy tàn nền chánh pháp
Làm cho tăng, tín phải chết mòn.
Vì sự bất công tôi thiêu xác
Khói hồn nguyện độ kẻ hàm oan
Kính chúc tăng, ni tâm dũng tiến
Chánh pháp ngày mai phải trường tồn.
