Hộp vàng Ngọa Vân là bảo vật quốc gia Theo tư liệu thuyết minh của Bảo tàng Quảng Ninh, chiều ngày 21/6/2012, trong quá trình thi công mở rộng con đường “hành hương tâm linh” từ thôn Trại Lốc, xã An Sinh (nay là phường An Sinh) lên di tích chùa Ngọa Vân, nơi Vua Trần Nhân Tông hóa Phật, Đại đức Thích Quảng Hiển, trụ trì chùa Trung Tiết, trên đường cùng phật tử đi lễ Phật tại chùa Ngọa Vân, khi đi ngang qua đây đã phát hiện được một chiếc hộp kim loại màu vàng do máy xúc đào lộ ra từ sườn một quả đồi. Hộp kim loại màu vàng hình hoa sen nên được gọi là hộp vàng hình hoa sen.
Sau đó, Đại đức Thích Quảng Hiển đã trao chiếc hộp này cho cơ quan chức năng huyện Đông Triều (cũ) quản lý. Ngày 20/3/2015, UBND huyện Đông Triều giao lại cho Bảo tàng Quảng Ninh lưu giữ, bảo quản và phát huy giá trị của hiện vật. Năm 2018, khi lập hồ sơ đề nghị công nhận hộp vàng hình hoa sen là bảo vật quốc gia, Hội đồng Khoa học do tỉnh Quảng Ninh thành lập đã xem xét, kiến nghị đổi gọi thành Hộp vàng Ngọa Vân - Yên Tử bởi hộp được phát hiện tại khu di tích Ngọa Vân thuộc không gian Yên Tử. Từ đó, hộp vàng Ngọa Vân được gọi là hộp vàng Ngọa Vân - Yên Tử.
Hộp vàng Ngọa Vân có chiều cao 4,2cm, trọng lượng 56,44g, tương đương 15,04 chỉ vàng, niên đại thế kỷ XIV, tức thời Trần, giai đoạn Phật giáo giữ vai trò đặc biệt trong đời sống chính trị - tinh thần quốc gia. Hộp vàng Ngọa Vân gây ấn tượng mạnh bởi hình thức tạo tác. Nhìn tổng thể từ trên xuống chiếc hộp giống như một bông sen nở rộ với nhiều lớp cánh đang khoe sắc và tỏa hương. Hoa văn trang trí chủ đạo là hoa chanh, kết hợp các đường nét mềm mại nhưng dứt khoát là đặc trưng của mỹ thuật thời Trần. Các chi tiết chạm khắc trên chiếc hộp đều toát lên nét tinh tế, chứng tỏ do người có bàn tay tài hoa và đạt đến trình độ nghệ thuật cao chế tác.
Trong hệ thống cổ vật Việt Nam thời trung đại, hiện vật bằng vàng còn nguyên vẹn là cực kỳ hiếm. Trước đó, các phát hiện chủ yếu là mảnh rời hoặc hiện vật không hoàn chỉnh. Vì vậy, sự xuất hiện của một chiếc hộp vàng hoàn chỉnh, có cấu trúc rõ ràng, hoa văn sắc nét, gần như là trường hợp cá biệt. Năm 2018, Hộp vàng Ngọa Vân đã được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Bảo vật Quốc gia và hiện đang được lưu giữ, trưng bày tại Bảo tàng Quảng Ninh với chế độ bảo vệ nghiêm ngặt.
Có hai giả thuyết chính về hộp vàng Ngọa Vân. Một giả thuyết cho rằng đây là đồ "ngự dụng" trong cung đình nhà Trần. Lập luận này dựa trên chất liệu vàng vốn chỉ dành cho tầng lớp quyền lực và kỹ thuật chế tác cao cấp, có thể xuất phát từ các xưởng kim hoàn ở Thăng Long. Giả thuyết thứ hai cho rằng hộp là pháp khí Phật giáo, có thể dùng để đựng xá lợi hoặc là một dạng “Át già” để đựng nước thơm trong nghi lễ cúng dường của Phật giáo. Giả thuyết này đặc biệt có cơ sở khi xét đến vị trí phát hiện ngay trên tuyến đường dẫn lên nơi Phật hoàng Trần Nhân Tông nhập Niết bàn.
Giữa hai giả thuyết này có chung câu hỏi: nếu là đồ cung đình, tại sao lại xuất hiện trong không gian tu hành? Nếu là pháp khí, vì sao lại mang tính “ngự dụng” rõ rệt? Có thể, chính sự giao thoa giữa quyền lực vương triều và Phật giáo thời Trần đã tạo nên một loại hình hiện vật “lai ghép” - nơi tôn giáo và chính trị không tách rời, mà bổ sung cho nhau.
Việc phát hiện hộp vàng Ngọa Vân trên con đường hành hương lên am Ngọa Vân, nơi Vua Trần Nhân Tông hóa Phật góp tư liệu quan trọng khẳng định giá trị của di tích am Ngọa Vân, thánh địa của Thiền phái Trúc Lâm; đồng thời phản ánh tư tưởng và đời sống văn hóa tâm linh ở trung tâm Phật giáo Trúc Lâm của tầng lớp quý tộc Hoàng gia. Bên cạnh đó, hộp vàng Ngọa Vân cũng phản ánh trình độ kỹ thuật kim hoàn, trình độ thẩm mĩ, trí tuệ sáng tạo cao của các nghệ nhân thời Trần, góp phần khẳng định giá trị nghệ thuật từ góc độ mĩ thuật vàng bạc quý mà xưa nay rất hiếm gặp dưới các vương triều Đinh - Tiền Lê, Lý, Trần, Lê sơ, Mạc, Lê Trung hưng./.
