Bản hòa âm từ kèn lá

Gửi tiếng lòng qua âm thanh kèn lá 

Hầu như không người Cờ Lao nào biết chính xác chiếc kèn lá ra đời từ bao giờ, chỉ biết rằng bên những triền núi mây phủ quanh năm của dãy Tây Côn Lĩnh thuộc tỉnh Tuyên Quang, âm thanh “pí po” ngân lên từ chiếc lá rừng đã theo gió lan khắp bản làng, gắn bó cùng bao thế hệ để rồi lắng đọng thành một phần ký ức, thành tình yêu sâu nặng trong trái tim mỗi người.

Không cần chế tác cầu kỳ, kèn lá của người Cờ Lao chỉ là một chiếc lá rừng được lựa chọn cẩn thận. Chiếc lá có độ dày vừa phải, mềm, dai, không quá non hay quá già để chịu được lực hơi mà không bị rách. Khi biểu diễn, người thổi dùng tay giữ hai đầu lá và ngậm ngang chiếc lá ở giữa hai môi, cuộn nhẹ mép lá vừa với môi trên và môi dưới, kết hợp dùng lưỡi đẩy hơi qua kẽ hở của môi vào khe lá để tạo nên âm thanh lúc trầm, lúc bổng.

Nghe có vẻ đơn giản, nhưng để thổi thành một giai điệu hoàn chỉnh lại không dễ. Với người Cờ Lao, mỗi lần tiếng kèn cất lên cũng là lúc họ trở thành những “nghệ sĩ” đứng trên sân khấu của riêng mình. Âm thanh của kèn lá phụ thuộc hoàn toàn vào cảm nhận và kỹ thuật của người chơi. Chỉ cần thay đổi lực hơi hoặc cách đặt môi, âm thanh có thể chuyển từ cao xuống thấp, giai điệu khi vui tươi, lúc trầm buồn...

Bà Sú Thị Pen, dân tộc Cờ Lao - người lưu giữ nhiều làn điệu dân ca và  kỷ thuật thổi kèn lá ở xã Tân Tiến, tỉnh Tuyên Quang chia sẻ: “Mỗi người có cách thổi khác nhau như một cách thể hiện tình cảm của mình vậy. Có khi chỉ cần nghe tiếng kèn là biết ai đang thổi”.

Từ chiếc kèn lá mộc mạc, người Cờ Lao có thể tạo nên phần nhạc đệm cho các làn điệu dân ca như Shảng Sán Cố (hát ca ngợi lao động), Tu Shiền Lằng (khuyên con người tránh xa điều xấu)... 

Người Cờ Lao thổi kèn lá ở bất cứ đâu. Với họ, kèn lá không chỉ là nhạc cụ để giải trí mà còn là là tiếng nói của tâm hồn, mộc mạc nhưng giàu sức biểu đạt. Giản dị nhưng đầy tinh tế, tiếng kèn lá luôn khiến người nghe không khỏi bất ngờ và say mê. Mỗi khi âm thanh ấy lảnh lót vút lên giữa đại ngàn tựa như một bản giao hưởng được dệt nên từ hơi thở của núi rừng và tâm hồn con người. Mỗi thanh âm không chỉ chuyên chở tâm tư, tình cảm của con người trước cuộc sống mà còn gửi gắm khát vọng về mùa màng no đủ, cuộc sống bình yên và hạnh phúc.

Để kèn lá còn mãi với thời gian

Sự thay đổi của đời sống hiện đại và sự xuất hiện của nhiều hình thức giải trí mới khiến kèn lá đang đứng trước nguy cơ mai một khi ngày càng ít người trẻ tiếp cận và thực hành.

Trước thực tế đó, chính quyền xã Tân Tiến cùng những người nặng lòng với văn hóa dân tộc trong cộng đồng người Cờ Lao đã tiến hành một số giải pháp để gìn giữ và phát huy giá trị của loại hình nghệ thuật này.

Hiện nay, kèn lá được chính quyền địa phương định hướng trở thành một sản phẩm văn hóa gắn với du lịch cộng đồng. Trong các chương trình giao lưu văn hóa, biểu diễn văn nghệ, tiếng kèn lá trở thành điểm nhấn, khơi gợi sự tò mò và thích thú của du khách. Đó cũng là cách để giá trị văn hóa của người Cờ Lao được lan tỏa rộng rãi hơn.

Ông Bùi Thanh Hưởng, Phó Chủ tịch UBND xã Tân Tiến cho biết: “Chúng tôi đang từng bước đưa các giá trị văn hóa truyền thống, trong đó có kèn lá vào các hoạt động sinh hoạt cộng đồng và các dịp lễ hội. Đồng thời vận động những người biết thổi truyền dạy lại cho lớp trẻ để tránh bị mai một”.

Chị Min Thị Nguyệt, một người chơi kèn lá thành thạo ở xã Tân Tiến bày tỏ: “Chúng tôi sẵn sàng dạy lại cho các em nhỏ. Ban đầu các em có thể chưa quen, nhưng khi học rồi lại rất thích. Kèn lá không chỉ để biểu diễn mà cần được thổi trong các ngày lễ, tết, để các em thấy gần gũi và tự hào”.

Bên cạnh đó, công tác sưu tầm, ghi chép và nghiên cứu về kèn lá cũng được các địa phương có đông người Cờ Lao sinh sống bắt đầu quan tâm nhiều hơn, nhằm lưu giữ tri thức dân gian, tạo nền tảng cho việc bảo tồn và quảng bá di sản, góp phần để những thanh âm độc đáo vượt ra khỏi sườn núi quen thuộc mà bay xa, bay cao và làm giàu thêm di sản văn hóa của các dân tộc ở Việt Nam./.