Gìn giữ làn điệu dân ca của người Dao đỏ ở Cao Bằng

Nhờ tập quán sống quần tụ thành từng bản làng riêng biệt, đồng bào Dao đỏ vẫn gìn giữ được trọn vẹn những giá trị văn hóa cốt lõi của dân tộc mình. Gắn bó sâu sắc với thiên nhiên và đời sống lao động cộng đồng, họ sở hữu một kho tàng dân ca, dân vũ vô cùng phong phú và đa dạng. Dù mang những giai điệu quen thuộc, mỗi làn điệu lại được biến hóa uyển chuyển qua cách thể hiện và âm hưởng riêng, lúc thì mượt mà, sâu lắng, êm ái như lời ru; khi lại hào sảng, mạnh mẽ và đầy hào khí. Lời ca của người Dao đỏ giống như một bức tranh thu nhỏ của cuộc sống từ mây gió, trăng ngàn, cỏ cây, núi đồi cho đến những câu chuyện xã hội, lời chào hỏi hay câu đố thông minh, tất cả đều chuyên chở tâm tư, tình cảm và khát vọng gắn kết giữa người với người.

Trong các dịp vui như mừng nhà mới, sinh nhật hay đám cưới, những câu hát lại vang lên để ca ngợi thành quả lao động, lối sống nghĩa tình và trao gửi lời chúc may mắn, bình an. Riêng trong không gian linh thiêng của đám tang, những khúc hát tiễn đưa do các thầy cúng thực hiện lại mang một âm hưởng trang nghiêm, nghẹn ngào, vừa thay lời tri ân công đức người đã khuất, vừa xoa dịu nỗi đau thương của những người ở lại.

Đến xã Thái Học (tỉnh Cao Bằng), chúng tôi được người dân giới thiệu nghệ nhân Trịnh Kiểm Pu là người hát hay và thuộc nhiều bài hát dân ca Dao đỏ nhất trong xã hiện nay. Nghệ nhân Pu cho biết: Dân ca dân tộc Dao có rất nhiều làn điệu khác nhau, gồm: Tộ dung là hình thức đọc lượn; Cóng dung là hình thức nói lượn; Cóng phây là hình thức hát thơ; Phầy lủi là hình thức đọc liền mạch... Không gian diễn xướng dân ca người Dao đỏ rất phong phú: Trong các ngày hội xuân, lúc đi chợ, lên nương... Thời gian tổ chức hát thường vào lúc nông nhàn, khi xuân sang, Tết đến. Họ hát theo từng nhóm trao gửi yêu thương và những kinh nghiệm về cuộc sống, đề cao tinh thần lao động, đạo đức, lẽ sống, phép ứng xử, ca ngợi thiên nhiên, tình yêu đôi lứa..., thể hiện chất trữ tình đằm thắm, mượt mà, nét tươi sáng và giản dị của tâm hồn người Dao.

Mùa xuân qua đi mùa hạ đến/Mùa thu qua đi mùa đông lại về/Đêm khuya nhớ mãi, một mình em buồn/Không có đường nào giải buồn cho em/Thiên hạ người người được vui vẻ/Chỉ có một mình em cô đơn...

Trong các điệu Hát ru (Lảo cù ngỏa), nội dung thường được các bà mẹ tự sáng tác nhằm giáo dục cho con đạo lý làm người, tình yêu quê hương, đất nước và hướng cho con ý chí phấn đấu về sau, như: Con ơi ngủ cho ngoan, hãy nhắm mắt ngủ ngon, ngủ đến trưa mặt trời ló rạng, ngủ đến chiều mẹ đi làm về, ngủ đến khi con gà vào chuồng nghỉ.

Lời hát mừng nhà mới là những lời ca vui tươi, đằm thắm nhằm chúc mừng gia chủ đã cố gắng, giỏi giang, biết làm ăn phát triển kinh tế. Nội dung lời hát cũng chúc tụng cho gia đình, họ hàng, làng bản mọi người đều mạnh khỏe, yên vui và làm ăn phát đạt: Chủ nhà năm nay gặp đại lợi/Vợ chồng bàn bạc làm nhà mới/Gia đình tân gia được bình yên/Người già sống lâu muôn tuổi/Người trẻ luôn tươi đẹp như hoa...

Thực tế đó cho thấy, bảo tồn dân ca, dân vũ Dao đỏ không thể chỉ dừng lại ở việc lưu giữ các tư liệu đã có, mà cần hướng tới việc duy trì sức sống của di sản ngay trong cộng đồng. Muốn vậy, cần tạo ra sự gắn kết giữa cơ quan quản lý văn hóa, các nhà nghiên cứu, nghệ nhân và người dân; đồng thời hình thành môi trường để di sản được thực hành, trao truyền và tiếp tục thích ứng với đời sống đương đại. Trên cơ sở đó, có thể quan tâm vào một số định hướng chủ yếu sau:

Nâng cao trách nhiệm của đội ngũ cán bộ làm công tác văn hóa; chú trọng bồi dưỡng kiến thức, kỹ năng và tinh thần trách nhiệm để cán bộ có đủ năng lực tham mưu, tổ chức các hoạt động bảo tồn, phát huy văn hóa truyền thống tại cơ sở.

Đẩy mạnh tuyên truyền, giáo dục nhằm nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị và vai trò của dân ca, dân vũ đối với đời sống văn hóa. Cần đa dạng hóa hình thức tuyên truyền thông qua hoạt động văn nghệ quần chúng, sách, báo, phim, ảnh và các phương tiện truyền thông phù hợp. Đặc biệt, cần giáo dục niềm tự hào về bản sắc văn hóa Dao đỏ cho thanh thiếu niên, giúp thế hệ trẻ hiểu, yêu quý và có ý thức gìn giữ di sản của dân tộc mình.

Tạo môi trường để dân ca, dân vũ tiếp tục được thực hành trong cộng đồng. Khuyến khích thành lập và duy trì các câu lạc bộ, đội văn nghệ; tổ chức giao lưu, liên hoan, hội thi, hội diễn nhằm thu hút người dân tham gia và phát hiện những giá trị còn được lưu giữ. Có thể khai thác chất liệu dân ca trong sáng tác mới, cải biên phù hợp với đời sống hiện đại nhưng phải bảo đảm giữ gìn bản sắc văn hóa truyền thống.

Chú trọng đào tạo và trao truyền cho thế hệ trẻ. Tạo điều kiện để thanh thiếu niên được học hát, học múa, tìm hiểu ý nghĩa của các làn điệu truyền thống; phát hiện, bồi dưỡng những người có năng khiếu và đam mê để hình thành lực lượng kế cận. Qua đó, dân ca, dân vũ Dao đỏ không chỉ được lưu giữ mà còn tiếp tục được thực hành, trao truyền và phát huy giá trị trong đời sống đương đại./.