Chương trình MTQG 417 kỳ vọng sẽ tiếp tục khơi thông nguồn lực, đánh thức tiềm năng lợi thế phát triển vùng dân tộc thiểu số, miền núiTừ kết quả của Chương trình MTQG 1719
Chương trình MTQG 1719 giai đoạn 2021-2025 được thiết kế với mục tiêu thu hẹp khoảng cách về mức sống, thu nhập; ưu tiên những địa bàn khó khăn nhất; đồng thời nhấn mạnh nguyên tắc phát huy quyền làm chủ và sự tham gia của người dân, phân cấp, trao quyền cho địa phương, đa dạng hóa nguồn lực và tránh trùng lặp, chồng chéo giữa các chương trình.
Thực tiễn triển khai cho thấy, quy mô đầu tư đã tạo ra những chuyển biến đáng kể. Trong giai đoạn 2021-2025, Chương trình đầu tư xây mới, sửa chữa 6.018 công trình giao thông nông thôn, 8.673 km đường giao thông và 442 công trình điện; cùng với đó là sửa chữa, cải tạo và xây mới 1.787 nhà sinh hoạt cộng đồng, 225 trạm y tế xã, 629 công trình trường, lớp học và 986 công trình thủy lợi nhỏ...
Ở phương diện an sinh và sinh kế, 42.567 hộ được hỗ trợ xây dựng nhà ở; 10.549 hộ được hỗ trợ đất ở và 13.387 hộ được hỗ trợ trực tiếp đất sản xuất. Chương trình cũng triển khai 403 dự án hỗ trợ phát triển sản xuất theo chuỗi giá trị, với 13.596 hộ hưởng lợi, cùng 2.562 dự án phát triển sản xuất cộng đồng, thu hút 20.453 hộ tham gia.
Đặc biệt, sau 5 năm, tỷ lệ giảm nghèo vùng đồng bào dân tộc thiểu số đạt bình quân 3,4%/năm, cao hơn mức mục tiêu 3,2%; thu nhập bình quân đạt 43,4 triệu đồng/người, tăng 3,1 lần so với năm 2020; tỷ lệ lao động trong độ tuổi được đào tạo nghề phù hợp đạt 54,8%, vượt mục tiêu 50%.
Những con số nêu trên cho thấy, Chương trình MTQG 1719 đã tạo được một nền tảng quan trọng và cần thiết trong xóa đói giảm nghèo, phát triển kinh tế xã hội vùng đồng bào DTTS, miền núi. Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, một số mục tiêu về hạ tầng, đưa xã, thôn ra khỏi diện đặc biệt khó khăn và giải quyết thiếu đất ở, đất sản xuất chưa đạt yêu cầu; tiến độ phân bổ, giải ngân vốn trong những năm đầu còn chậm.
Đến tích hợp để giải quyết một bài toán phát triển toàn diện
Để đạt được các mục tiêu đã đề ra trong giai đoạn trước, đồng thời tiếp tục đạt được những mục tiêu đề ra trong giai đoạn 2026-2030: thu nhập bình quân của người dân tộc thiểu số bằng một nửa mức bình quân chung của cả nước, tỷ lệ hộ nghèo đa chiều vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi xuống dưới 10% và cơ bản không còn xã, thôn đặc biệt khó khăn... Chương trình MTQG 417 không chỉ đặt ra yêu cầu tiếp tục đầu tư, mà còn phải thay đổi cách đầu tư và cách tổ chức thực hiện. Vì vậy, trước hết việc tích hợp phải được hiểu là tích hợp theo vấn đề phát triển, chứ không phải đơn giản tích hợp trên giấy tờ. Một tuyến đường đến vùng sản xuất vừa là hạ tầng nông thôn mới, vừa là điều kiện giảm chi phí logistics và mở rộng thị trường. Một mô hình sinh kế vừa góp phần giảm nghèo, vừa tạo việc làm, tăng thu nhập và thúc đẩy kinh tế nông thôn. Và một công trình trường học vừa nâng chất lượng dịch vụ công, vừa đầu tư cho nguồn nhân lực dài hạn… Khi những khoản đầu tư đó được thiết kế trong cùng một chuỗi, một nguồn lực có thể tạo ra nhiều tầng giá trị.
Đây cũng chính là điểm nhấn để tạo ra bước chuyển mạnh mẽ trong giai đoạn 2026-2030 khi triển khai Chương trình MTQG 417. Thực tế cho thấy, nếu một địa phương có thế mạnh về cây dược liệu, việc hỗ trợ giống cây chỉ giải quyết được đầu vào, muốn tạo sinh kế bền vững phải đồng thời có vùng nguyên liệu, kỹ thuật canh tác, tiêu chuẩn chất lượng, tổ chức sản xuất, chế biến, thương hiệu và thị trường.
Chương trình MTQG 417 tạo nền tảng quan trọng cho phát triển nông thôn hiện đại, giảm nghèo và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi bền vữngTương tự, một cộng đồng có cảnh quan và văn hóa đặc sắc không thể chỉ được đầu tư một nhà văn hóa hay một điểm du lịch. Muốn biến tài nguyên thành sinh kế cần kết nối bảo tồn văn hóa với đào tạo người dân, phát triển sản phẩm, lưu trú, ẩm thực, truyền thông số và thị trường khách. Nói cách khác, tích hợp chính sách phải dẫn đến tích hợp chuỗi giá trị. Đây cũng là cách phát huy tốt hơn những nguồn lực nội sinh của vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, như: đất đai, rừng, sản vật, tri thức địa phương, nghề truyền thống, cảnh quan và văn hóa cộng đồng.
Tích hợp nguồn lực kết hợp tích hợp quản trị
Chương trình MTQG 1719 đã đặt những viên gạch đầu tiên cho cách tiếp cận này. Việc hỗ trợ bảo vệ hơn 1,47 triệu ha rừng đặc dụng, rừng phòng hộ; phát triển các dự án sản xuất theo chuỗi giá trị; hỗ trợ 48 làng, bản và 69 điểm du lịch truyền thống cho thấy nguồn lực tự nhiên và văn hóa ngày càng được nhìn nhận như những thành tố của phát triển.
Theo đó, Giai đoạn 2026-2030, Chương trình MTQG 417 cần đạt được bước tiến xa hơn, đó không chỉ là bảo vệ nguồn lực, mà phải nâng giá trị của nguồn lực trên cơ sở bảo tồn và sử dụng bền vững. Tiến sĩ Bế Trường Thành, nguyên Thứ trưởng, Phó Chủ nhiệm Thường trực Uỷ ban Dân tộc (nay là Bộ Dân tộc và Tôn giáo) cho rằng: Một thách thức quan trọng là nếu nguồn vốn được tích hợp nhưng cách quản lý vẫn chia cắt theo ngành, hiệu quả cộng hưởng sẽ khó đạt được. Dó đó, việc tích hợp phải bắt đầu từ quy hoạch, xác định nhu cầu, phân bổ vốn, tổ chức thực hiện, cơ sở dữ liệu và đánh giá kết quả.
Đặc biệt, địa phương cần xác định rõ một xã, một thôn, bản đang có những điểm nghẽn gì, ở đâu, điểm nghẽn đó là hạ tầng hay sinh kế, nhân lực hay thị trường hay dịch vụ cơ bản?… Sau đó mới thiết kế gói giải pháp để giải quyết dứt điểm các điểm nghẽn thay vì chia nhỏ thành các dự án rời rạc. Một địa bàn có vùng sản xuất tiềm năng nhưng thiếu đường giao thông thì phải ưu tiên đầu tư hạ tầng để phục vụ sản xuất, phát triển giao thương hàng hóa. Hoặc một địa bàn đã có sản phẩm tốt, nhưng chưa tìm được thị trường ổn định thì giải pháp cần ưu tiên đó là đầu tư cho nguồn lực chế biến, xây dựng thương hiệu và thương mại. Hay một địa bàn có tiềm năng du lịch nhưng cộng đồng chưa đủ năng lực làm du lịch thì giải pháp cần đầu tư đó là đầu tư cho đào tạo và tổ chức các loại hình dịch vụ du lịch thương mại… Có như vậy, nguồn lực đầu tư của Chương trình MTQG mới được phân bổ theo điểm nghẽn, không phân bổ theo danh mục chương trình như trước.
Nhờ các chương trình, chính sách giảm nghèo, đến nay đời sống đồng bào dân tộc thiểu số đã có những bước phát triển vượt bậcĐây cũng là tiền đề, là cơ sở khoa học để Chương trình thực hiện tốt hơn nguyên tắc trong phân cấp, trao quyền cho địa phương: địa phương lựa chọn cách làm phù hợp với điều kiện, đặc điểm, tiềm năng và bản sắc của từng vùng; đồng thời phải tự chịu trách nhiệm về kết quả đầu ra của Chương trình. Mỗi địa phương khi triển khai Chương trình không chỉ được đầu tư nguồn lực trên các lĩnh vực mà còn là cơ hội để chính các địa phương có thêm năng lực để tự tạo ra nguồn lực cho chính mình, từ đó không chỉ giúp người dân thoát nghèo bền vững bằng chính tiềm năng sẵn có mà còn giúp họ tự tin vươn lên và làm chủ quá trình phát triển…/.
