Từ hỗ trợ đến kiến tạo phát triển miền núi

Đại hội diễn ra trong bối cảnh yêu cầu phát triển vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi đang đặt ra ngày càng cao. Sau hơn một thập niên hoạt động, giá trị của Hội không chỉ được nhìn nhận qua số lượng chương trình đã triển khai, mà quan trọng hơn là khả năng kết nối tri thức, công nghệ, doanh nghiệp và nguồn lực xã hội với nhu cầu phát triển cụ thể của từng địa phương.

Từ những mô hình cụ thể

Trong nhiệm kỳ qua, Hội đã phối hợp với nhiều địa phương hỗ trợ kỹ thuật, kinh nghiệm và chuyển giao công nghệ. Tại tỉnh Tuyên Quang, các hoạt động tập trung vào quy hoạch phát triển du lịch, xây dựng điểm đến, du lịch cộng đồng, homestay, sản phẩm văn hóa, ẩm thực và làng nghề gắn với cộng đồng. Ở tỉnh Phú Thọ, Hội tham gia hỗ trợ bảo tồn ruộng bậc thang, các giá trị văn hóa của đồng bào Dao, Mường… gắn với phát triển du lịch. Tại tỉnh Thái Nguyên và khu vực Chí Linh (thành phố Hải Phòng), Hội phối hợp khảo sát, tư vấn phát triển các không gian sinh thái, di tích lịch sử, du lịch văn hóa, tâm linh và du lịch cộng đồng.

Nhìn từ những kết quả nêu trên có thể thấy một cách tiếp cận đặc biệt, đó là phát triển kinh tế miền núi không thể chỉ dựa vào một nguồn lực đơn lẻ. Một điểm du lịch muốn phát triển phải dựa trên cảnh quan, văn hóa, hạ tầng, sản phẩm, kỹ năng của người dân, cộng đồng dân tộc thiểu số và khả năng kết nối thị trường. Một sản phẩm địa phương muốn có giá trị cao phải đi từ sản xuất đến chế biến, tiêu chuẩn hóa, xây dựng thương hiệu và tiêu thụ.

Nói cách khác, hỗ trợ hiệu quả không phải là làm thay cộng đồng, mà là giúp cộng đồng, đặc biệt là cộng đồng dân tộc thiểu số có thêm tri thức, công cụ và năng lực để tự phát triển. Đây chính là ý nghĩa sâu sắc của hoạt động hội nghề nghiệp trong lĩnh vực này, đó là đưa tri thức khoa học đến gần thực tiễn, đồng thời đưa những vấn đề từ cơ sở trở lại bàn nghiên cứu, tư vấn và hoạch định chính sách.

Một mạng lưới tri thức đáng kể

Hội hiện có 297 hội viên chính thức, gồm 91 hội viên tổ chức và 206 hội viên cá nhân là chuyên gia, nhà khoa học, doanh nhân; cùng 10 hội viên danh dự. Đại hội đã bầu Ban Chấp hành khóa III gồm 24 người và bầu Tiến sĩ Lò Giàng Páo giữ chức Chủ tịch Hội nhiệm kỳ 2026-2031.

Cơ cấu hội viên ấy cho thấy một nguồn lực đặc biệt quan trọng, như: tri thức khoa học, kinh nghiệm quản trị và năng lực sản xuất, kinh doanh cùng hiện diện trong một mạng lưới. Nếu được tổ chức tốt, đây có thể trở thành cầu nối quan trọng giữa nghiên cứu và thực tiễn.

Đặc biệt, việc người đứng đầu mới có nền tảng nghiên cứu dân tộc học càng đặt ra yêu cầu kết hợp chặt chẽ giữa hiểu biết văn hóa - xã hội với tư duy phát triển. Vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi không chỉ là địa bàn cần hỗ trợ, mà trước hết là không gian sống của cộng đồng với những nguồn lực nội sinh, tri thức địa phương và khả năng sáng tạo riêng.

Nhiệm kỳ mới, từ hỗ trợ sang kiến tạo

Điểm đặc biệt trong định hướng nhiệm kỳ 2026-2031 là Hội xác định tăng cường nghiên cứu, tư vấn và đề xuất giải pháp đối với những vấn đề cấp thiết của vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Biến đổi khí hậu, sinh kế cộng đồng, chuyển đổi số trong nông nghiệp và giáo dục vùng cao, miền núi, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn, di cư lao động, đô thị hóa và mô hình làng thông minh được đặt vào chương trình nghiên cứu.

Đây là sự chuyển đổi có ý nghĩa về phương thức hoạt động. Nếu trước đây một chương trình hỗ trợ có thể được đánh giá bằng một công trình hoàn thành, một lớp tập huấn hay một mô hình được triển khai, thì trong giai đoạn mới, thước đo quan trọng hơn phải là khả năng tạo ra năng lực tự phát triển cho cộng đồng.

Chuyển đổi số chẳng hạn, không chỉ là đưa sản phẩm miền núi lên nền tảng trực tuyến. Vấn đề sâu hơn là giúp hợp tác xã quản trị dữ liệu, truy xuất nguồn gốc, xây dựng thương hiệu, tiếp cận thị trường và tổ chức sản xuất theo nhu cầu. Kinh tế xanh cũng không chỉ là một khẩu hiệu, mà phải được cụ thể hóa bằng cách sử dụng tiết kiệm tài nguyên, giảm chất thải, nâng giá trị nông sản và bảo vệ hệ sinh thái.

Phát triển phải đặt người dân ở trung tâm

Hội cũng xác định tiếp tục tham gia các chương trình mục tiêu quốc gia, tập trung vào phát triển sản xuất bền vững theo chuỗi giá trị, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, bảo tồn văn hóa gắn với du lịch, chăm sóc sức khỏe, bình đẳng giới, hỗ trợ các nhóm dân tộc còn nhiều khó khăn và tăng cường truyền thông, vận động cộng đồng.

Cách tiếp cận này có ý nghĩa bởi phát triển miền núi không thể chỉ đo bằng tăng trưởng kinh tế. Một mô hình chỉ thực sự bền vững khi người dân, cộng đồng dân tộc thiểu số có sinh kế ổn định, trẻ em được học tập tốt hơn, phụ nữ có thêm cơ hội, văn hóa được bảo tồn và cộng đồng dân tộc thiểu số có khả năng thích ứng trước biến đổi khí hậu, thị trường và công nghệ.

Vì vậy, nhiệm kỳ mới cần biến thế mạnh của Hội thành những chương trình có địa chỉ, có đối tác, có sản phẩm đầu ra và có khả năng đánh giá tác động. Nghiên cứu phải đi vào đời sống; tư vấn phải xuất phát từ nhu cầu địa phương; chuyển giao công nghệ phải đi cùng đào tạo con người; kết nối nguồn lực phải hướng tới khả năng tự chủ.

Theo đó, Đại hội lần thứ III không chỉ là sự kiện kiện toàn tổ chức và bầu Chủ tịch mới. Và quan trọng hơn, đây là dịp xác lập một cách nhìn mới về vai trò của Hội, đó là từ hỗ trợ từng địa phương, từng mô hình tiến tới kết nối tri thức và nguồn lực để kiến tạo những động lực phát triển dài hạn.

Với vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, điều cần thiết không chỉ là thêm một nguồn hỗ trợ, mà là thêm những cơ chế để nguồn lực được kết nối đúng chỗ, tri thức được chuyển hóa thành năng lực và giá trị địa phương được chuyển hóa thành sức mạnh phát triển. Đó cũng là giá trị sâu sắc nhất mà một tổ chức xã hội - nghề nghiệp có thể đóng góp trong hành trình phát triển bền vững của vùng cao, miền núi hôm nay…/.