Chùa Cổ Lễ là một trong những danh lam thắng cảnh nổi tiếng, một di tích lịch sử - văn hóa đặc biệt cấp Quốc gia của vùng đồng bằng châu thổ sông Hồng (Ảnh Báo Lao động)Chùa Cổ Lễ, xã Cổ Lễ, tỉnh Ninh Bình, được xây dựng từ thời Lý (thế kỷ XII) trên nền đất vuông, rộng gần 10 mẫu Bắc Bộ (36.000m2), cảnh quan sơn thủy hữu tình, có sông nhỏ và hồ bao quanh. Ngoài thờ Phật, ngôi chùa linh thiêng còn thờ Đức Thánh Tổ Nguyễn Minh Không. Văn bia lưu giữ tại chùa ghi lại, Đức Thánh Tổ làm nghề chài lưới; năm 29 tuổi, ngài xuất gia. Ngài cùng các Thiền sư Giác Hải và Từ Đạo Hạnh kết nghĩa anh em, sang Bắc Ấn Độ học phép “Tâm vô lậu” đắc “Giới - Định - Tuệ viên dung nhập Thánh siêu phàm du nhật nguyệt”.
Sau khi đắc lục trí thần thông, cả 3 về nước. Đức Thánh Tổ Từ Đạo Hạnh trụ trì chùa Sài Sơn. Đức Thánh Tổ Nguyễn Minh Không trụ trì chùa Cổ Lễ. Đức Thánh Tổ Giác Hải trụ trì chùa Diên Phúc. 3 vị trở thành “Nam Thiên Tam vị Thánh Tổ”. Sau đó, Đức Thánh Tổ Nguyễn Minh Không vượt Tống quyên đồng đem về đúc “An Nam tứ khí” - 4 bảo vật quý ở nước ta, gồm: Tượng Phật cao hơn 4m ở chùa Quỳnh Lâm, Quảng Ninh; Chuông Quy Điền nặng 1.000kg ở Lục Đầu Giang, Hải Phòng; Tháp Báo Thiên 9 tầng ở Hà Nội; Đỉnh Phổ Minh nặng 1.000kg ở Nam Định.
Tháp Cửu phẩm liên hoa chùa Cổ LễChùa Cổ Lễ gồm nhiều hạng mục công trình kiến trúc, trải rộng theo hướng Đông - Tây. Mở đầu cụm kiến trúc chủ đạo là Tháp Cửu phẩm liên hoa. Từ Tháp Cửu phẩm liên hoa qua cây cầu cuốn bắc qua hồ nước là tới Tam quan. Qua một khoảng sân rộng lát gạch đỏ là vào Hội quán Phật giáo (giữa), Linh Quang tự - đền thờ Đức Thánh Trần cùng hai vị đại khoa thời Trần là Trạng nguyên Đào Sư Tích và Tiến sĩ Đào Toàn Phú (bên trái) và Phủ Mẫu (bên phải). Phía sau hai bên tả, hữu Hội quán là Tả sơn kiều (cầu núi Tả) và Hữu sơn kiều (cầu núi Hữu) bắc qua hồ nước, dẫn vào khoảng sân nhỏ lát gạch chỉ là đến chùa Chính. Nối liền với chùa Chính là nhà thờ Tổ, nhà Giảng đường (Pháp đường). Hai bên chùa Chính là hai dãy hành lang tả, hữu (mỗi dãy 25 gian), chạy song song, kéo dài từ vị trí tiền đường chùa tới cuối sân, qua nhà Tổ, nhà khách. Từ nhà khách qua khoảng sân ngắn là tới Phương đình, gác chuông “Kim Chung Bảo Các”. Cuối khuôn viên là khu vườn tháp mộ của Hòa thượng Phạm Quang Tuyên và Hòa thượng Thích Thế Long.
Chùa Cổ Lễ có nhiều tượng Phật và tác phẩm nghệ thuật độc đáo, từ tượng Phật nguyên bản đến các tác phẩm điêu khắc trên đá và gỗ (Ảnh Việt Đức Trần/Vietnam Travel)Trong quần thể chùa Cổ Lễ, chùa Chính có giá trị nghệ thuật độc đáo, kết hợp giữa kiến trúc cổ truyền dân tộc với kiến trúc Gô-tích của Thánh đường Thiên Chúa giáo, hiếm có tại Việt Nam. Chùa Cổ Lễ còn lưu giữ quả chuông nặng 9 tấn, nằm giữa hồ trước chính điện - một trong những quả chuông lớn nhất Việt Nam, có tên gọi là Đại Hồng Chung, do Hòa thượng Thích Thế Long cho đúc năm 1936.
Theo các cụ kể lại, khi quả chuông vừa đúc xong thì kháng chiến bùng nổ, Nhân dân trong vùng đề phòng giặc phá hoại nên đem ngâm chuông xuống hồ. Năm 1954, chuông được trục vớt và đặt trên bệ đá cho du khách chiêm bái từ đó đến nay. Năm 2005, các phật tử đã công đức để đúc mới một quả chuông khác nặng 9 tấn, treo ở tầng 2 gác chuông trong chùa. Tầng ba treo quả chuông đồng đúc từ thời Lê, niên hiệu Cảnh Thịnh 7 (1799), nặng 300kg.
Chùa Cổ Lễ còn tự hào lưu giữ một quả chuông đặc biệt mang tên Đại Hồng Chung, nặng 9 tấn, được đặt giữa hồ trước chính điện. Đây là một trong những quả chuông lớn nhất tại Việt Nam (Ảnh Việt Đức Trần/Vietnam Travel)Điểm nhấn của tổng thể kiến trúc chùa Cổ Lễ là tháp Cửu phẩm liên hoa thuộc loại kiến trúc nhiều tầng vươn cao dần lên không trung - một kiến trúc đặc trưng của nhà Phật. Tháp có hình bát giác, xây giữa hồ lớn. Nền tháp là một con rùa đặt giữa hồ hình vuông, đầu rùa hướng vào trong chùa, đuôi hướng ra phía ngoài. Tháp gồm 11 tầng: 01 tầng đế, 09 tầng hoa sen và 01 tầng đỉnh. 9 tầng hoa sen mang ý nghĩa “cửu trùng” là 9 tầng trời, đặc thù tín ngưỡng của đạo Phật. Trụ chịu lực của tháp là cột tròn ở chính giữa, thiết kế theo thế chân cột to thu nhỏ dần lên đỉnh cột. Vòng quanh thân cột là 64 bậc thang từ chân lên tới đỉnh tháp, nơi đặt tượng A Di Đà bằng đồng ngồi thiền định.
Trong kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, chùa Cổ Lễ vừa là nơi hội họp chỉ đạo phong trào cách mạng của tỉnh Nam Định (cũ), vừa là cơ sở nuôi giấu cán bộ, du kích và bộ đội chủ lực. Đặc biệt, chùa có 27 nhà sư cởi áo cà sa lên đường nhập ngũ, bảo vệ Tổ quốc và 12 nhà sư đã hy sinh tại các mặt trận.
Với những giá trị tiêu biểu đó, di tích lịch sử và kiến trúc nghệ thuật chùa Cổ Lễ được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng là di tích quốc gia đặc biệt vào ngày 11/9/2025. Tỉnh Ninh Bình xác định sẽ bảo tồn gắn với phát triển du lịch văn hóa - tâm linh, đưa chùa Cổ Lễ trở thành điểm nhấn của không gian di sản Ninh Bình, góp phần quảng bá hình ảnh vùng đất cố đô đến du khách trong và ngoài nước./.
