Sự tích kể lại, thuở xa xưa, công chúa La Bình, con gái Sơn Tinh và Mị Nương thích chu du khắp các núi rừng, hang động để bảo ban giúp dân lành, bản làng có cuộc sống yên vui, sung túc. Khi công chúa mất, bà được đồng bào 9 bản 10 mường suy tôn là Mẫu Thượng Ngàn và lập miếu thờ.
Thế kỷ XIII, giặc Ai Lao xâm lấn vùng đất này, Thái Thượng hoàng Trần Minh Tông nhiều lần cất công đi dẹp giặc và cử Đốc tướng Đoàn Nhữ Hài chỉ huy trấn thủ, nhằm giữ yên bờ cõi Tây Nam đất nước. Khi vào tới đất Nam Nhung thuộc Mộc Châu (2 huyện Kỳ Sơn và Tương Dương cũ), tướng quân nhà Trần chọn một ngọn núi cao thuộc bản Na Lượng, xã Hữu Kiệm làm trung tâm doanh trại để vừa quan sát giặc, vừa có điều kiện luyện binh.
Nhân dân địa phương ra sức ủng hộ và đã góp công sức, cung cấp lương thực cho binh lính, vận động con em mình gia nhập đoàn quân. Trong đó, có một cụ bà đã động viên chồng, con tham gia đánh giặc. Bản thân cụ nhận nhiệm vụ quyên góp gạo nuôi quân. Hằng ngày, số gạo quyên góp được, cụ cho cả vào chiếc vạc 9 quai nấu thành cơm và đem chia đều cho tất cả quân sỹ. Cụ làm việc ấy một cách kiên trì, nhẫn nại, không kể ngày đêm, mưa nắng.
Quân giặc biết quân ta đang tập trận trên núi đã tìm kế đánh úp bất ngờ. Đốc tướng Đoàn Nhữ Hài kịp thời phát hiện ra và cho quân vòng theo sườn núi đến ngã ba sông để chặn, nhưng không may rơi vào mai phục của địch ở sông Tiết La. Đốc tướng và quân lính ta đã tử trận ở ngã ba sông này.
Đền Pu Nhạ Thầu thờ danh tướng Đoàn Nhữ Hài và bà mẹ nuôi quân của ông Sau này, khi biên cương đã sạch bóng quân xâm lược, đất nước trở lại cảnh yên bình, người dân Na Lượng lập đền thờ trên núi luyện quân để tưởng nhớ công đức của vị Đốc tướng nhà Trần và đền được gọi là đền Trần. Một thời gian sau, người mẹ già nuôi quân cũng qua đời. Linh vị của cụ được bà con rước về thờ ở đền Trần. Ngọn núi luyện quân được người dân gọi là núi Pu Nhạ Thầu. Theo tiếng Thái, Pu có nghĩa là núi, Nhạ là bà, Thầu là già, dịch sang tiếng Việt nghĩa là núi Bà già, nên đền còn có tên gọi khác là đền Pu Nhạ Thầu.
Phụ nữ vùng cao trổ tài trong cuộc thi.Đền Pu Nhạ Thầu đã được công nhận là di tích lịch sử - văn hoá cấp tỉnh. Đền được chăm lo hương khói quanh năm và lễ hội đền Pu Nhạ Thầu được tổ chức vào ngày 24 - 25 tháng Giêng hằng năm luôn thu hút đông đảo khách thập phương về chiêm bái. Hành trình lên đỉnh Pu Nhạ Thầu là hành trình của niềm tin và tưởng nhớ. Dù thời gian trôi qua nhưng nghi lễ cúng tế nơi đây vẫn giữ được tính trang trọng và kết cấu truyền thống. Từ lễ khai quang, lễ yết cáo, lễ rước đến lễ đại tế và lễ tạ đều thể hiện tín ngưỡng sâu sắc của người dân về mối quan hệ giữa con người và thế giới tâm linh.
Vào ngày tế lễ Mẫu Thượng Ngàn và tướng sĩ nhà Trần, ngoài linh vị và các đồ tế khí, đoàn rước còn rước chiếc vạc 9 quai từ bản Na Lượng lên sân đền hành lễ. Lễ vật được bày vào chiếc vạc chín ô chín quai, còn gọi là nồi 9 ô 9 quai. Mỗi ô bày lễ vật của mỗi bản, một nồi đựng chung lễ vật của 9 bản. Nồi 9 ô 9 quai trở thành hiện vật thiêng liêng nên có lúc người dân quen gọi là Đền Chín Ô Chín Quai.
Lễ rước nồi chín quai, tương truyền là nồi cơm được người mẹ già dùng để nấu cơm nuôi quân của triều đình thời bấy giờ Trên đỉnh ngọn núi thiêng Pu Nhạ Thầu, Đền Trần - một công trình tâm linh, lịch sử đã tồn tại 700 năm nay trở thành điểm tựa tinh thần cho cộng đồng các dân tộc sinh sống ở vùng biên giới miền Tây xứ Nghệ, nơi truyền dạy cho thế hệ trẻ ý nghĩa của lòng biết ơn Tổ tiên, tinh thần bảo vệ biên cương và thái độ sống gắn bó với cộng đồng.
Ngày nay, ngoài phần lễ trang nghiêm, địa phương còn tổ chức phần hội sôi nổi với các hoạt động văn hóa, thể thao và nhiều trò chơi dân gian, như: kéo co, bắn nỏ, ném còn, đẩy gậy, các tiết mục văn nghệ truyền thống, thi trang phục dân tộc… Những hoạt động này không chỉ mang yếu tố giải trí mà còn là phương tiện hiệu quả để trao truyền giá trị văn hóa, ngôn ngữ, trang phục và tập tục của nhiều cộng đồng dân tộc thiểu số đang sinh sống nơi đây, giúp du khách được hòa mình vào không gian đậm màu sắc văn hóa vùng cao./.
