Khác với những cánh đồng muối truyền thống trải dài trên nền đất phẳng ven biển, trảng muối ở Gò Cỏ được hình thành trên bề mặt đá tự nhiên. Những hốc đá lớn đóng vai trò như các “bể chứa” tự nhiên, nơi nước biển được sóng đưa vào theo chu kỳ thủy triều. Dưới tác động trực tiếp của nắng gió miền Trung, nước dần bốc hơi, làm tăng độ mặn theo thời gian. Đây là bước khởi đầu cho một quá trình kết tinh muối mang tính đặc thù, gắn chặt với điều kiện địa hình và khí hậu riêng biệt của vùng.
Sau giai đoạn tích tụ tự nhiên, người dân tiếp tục dẫn nước mặn sang các ô ruộng nhỏ được tạo nên bằng kỹ thuật thủ công, sử dụng đất sét trộn cát để be bờ. Tại đây, nước biển tiếp tục được phơi dưới nắng trong khoảng 3-4 ngày. Quá trình này đòi hỏi sự kiên nhẫn, theo dõi sát điều kiện thời tiết và kinh nghiệm tích lũy qua nhiều thế hệ. Không có sự can thiệp của máy móc hay hóa chất, mọi công đoạn đều dựa vào nhịp vận hành tự nhiên của biển, nắng và gió.
Đồng muối Sa HuỳnhTại Gò Cỏ, muối được kết tinh hoàn toàn nhờ nắng, gió và bề mặt đá tự nhiên. Khác với muối thông thường, tinh thể muối không lắng xuống đáy mà nổi thành từng mảng mỏng như cánh hoa nên được gọi là “hoa muối”. Sản phẩm có độ tinh khiết cao, vị mặn dịu, được ưa chuộng trong chế biến thực phẩm và các sản phẩm truyền thống.
Gắn bó với đời sống của cư dân ven biển qua nhiều thế hệ, nghề làm muối trên đá ở Gò Cỏ ngày nay đang dần thu hẹp trước những biến đổi của đời sống kinh tế và sự cạnh tranh của các phương thức sản xuất hiện đại. Hiện nay, tại Gò Cỏ chỉ còn 3 hộ dân kiên trì gắn bó với nghề truyền thống này. Trong đó, bà Bùi Thị Vân là một trong những người vẫn bền bỉ duy trì công việc đã gắn bó với gia đình qua nhiều thế hệ.
Theo bà Vân, quy trình sản xuất muối trên đá hoàn toàn dựa vào phương pháp thủ công và phụ thuộc chặt chẽ vào điều kiện thời tiết. Mỗi chu kỳ sản xuất kéo dài khoảng 3 ngày, nhưng sản lượng thu được chỉ từ 7 - 8kg muối. Chính vì vậy, nghề đòi hỏi nhiều công sức, thời gian và sự kiên nhẫn của người làm nghề.
Muối trên đá Gò Cỏ được người tiêu dùng ưa chuộng nhờ hương vị đặc trưng và phương thức sản xuất độc đáo. Với giá bán khoảng 100.000 đồng/kg, cao hơn nhiều lần so với muối sản xuất đại trà, loại muối này mang lại giá trị kinh tế đáng kể. Không chỉ là sản phẩm đơn thuần, muối trên đá còn là một phần ký ức văn hóa và tri thức địa phương cần được gìn giữ, bảo tồn.
Theo chính quyền địa phương, giá trị của nghề làm muối trên đá không nằm ở sản lượng mà ở sự độc đáo của một nghề thủ công gắn với lịch sử hình thành và phát triển của cộng đồng cư dân ven biển Gò Cỏ. Tuy vậy, nghề đang đối mặt với nguy cơ mai một khi lực lượng lao động kế thừa ngày càng khan hiếm. Cùng với quy mô sản xuất nhỏ và sự phụ thuộc lớn vào điều kiện tự nhiên, đây là những thách thức đặt ra đối với công tác bảo tồn và phát huy giá trị của nghề truyền thống này trong thời gian tới.
Trong bối cảnh nghề làm muối trên đá đang đứng trước nguy cơ mai một, chính những giá trị độc đáo của nghề lại mở ra cơ hội phát triển mới cho Gò Cỏ. Việc kết hợp giữa di sản văn hóa Sa Huỳnh, cảnh quan ven biển và nghề làm muối truyền thống có thể tạo nên một sản phẩm du lịch cộng đồng đặc thù, nơi du khách không chỉ tham quan mà còn trực tiếp tìm hiểu quy trình tạo ra những hạt “hoa muối” kết tinh từ nắng, gió và sự cần mẫn của người dân địa phương.
Nếu được đầu tư và quy hoạch hợp lý, Gò Cỏ có thể trở thành điểm đến hội tụ các giá trị văn hóa, lịch sử và sinh kế cộng đồng. Đây không chỉ là câu chuyện gìn giữ một nghề truyền thống lâu đời mà còn là hướng đi nhằm khai thác hiệu quả nguồn lực di sản phục vụ phát triển kinh tế nông thôn. Trong xu hướng đề cao các sản phẩm thủ công, thân thiện với môi trường và có nguồn gốc rõ ràng, muối trên đá Gò Cỏ hoàn toàn có cơ hội khẳng định vị thế riêng trên thị trường.
Từ những trảng đá bình dị ven biển, Gò Cỏ đang cho thấy tiềm năng của một không gian di sản sống, nơi giá trị văn hóa truyền thống tiếp tục được gìn giữ và chuyển hóa thành động lực phát triển bền vững cho tương lai .
