Đẩy mạnh phòng, chống mua bán người ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi

Việt Nam là một trong những quốc gia sớm ký kết, tham gia các văn bản quốc tế và hoàn thiện hệ thống pháp luật trong nước về phòng, chống mua bán người. Do vậy, tình hình tội phạm này ở Việt Nam có xu hướng giảm đáng kể về số vụ, số đối tượng và số nạn nhân qua các năm.

 Kể từ thời điểm ban hành Luật Phòng, chống mua bán người (ngày 29/03/2011, có hiệu lực thi hành từ ngày 01/01/2012) đến thời điểm Thủ tướng Chính phủ ký Quyết định số 605/QĐ-TTg ngày 18/04/2013 phê duyệt Kế hoạch triển khai thực hiện Công ước chống tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia và Nghị định thư về phòng ngừa, trừng trị, trấn áp tội buôn bán người, đặc biệt là phụ nữ và trẻ em cho thấy tội phạm mua bán người ở Việt Nam đã giảm rất mạnh, từ trung bình 480 vụ/năm xuống còn 120 vụ/năm. Tuy nhiên, tình hình tội phạm mua bán người ở Việt Nam vẫn còn diễn biến phức tạp, gây ảnh hưởng xấu đến tình hình an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội.

Nhận diện các thủ đoạn của tội phạm mua bán người

Theo thống kê của Cục Cảnh sát hình sự, bên cạnh thủ đoạn truyền thống với hình thức gặp gỡ, làm quen trực tiếp với nạn nhân, các đối tượng phạm tội có xu hướng chuyển sang sử dụng các nền tảng mạng xã hội, ứng dụng trên internet để tiếp cận nạn nhân với các phương thức, thủ đoạn phổ biến là:

(i) Sử dụng mạng xã hội Facebook, Zalo để dụ dỗ, lừa gạt nạn nhân, hứa hẹn việc nhẹ - lương cao, sau đó buộc nạn nhân làm việc bất hợp pháp, bán dâm hoặc đòi tiền chuộc với số tiền lớn.

(ii) Lợi dụng kẽ hở của pháp luật trong tư vấn, môi giới hôn nhân với người nước ngoài, cho nhận con nuôi, du lịch, thăm thân... để tuyển chọn, dụ dỗ, lôi kéo các cô gái có hoàn cảnh gia đình éo le, khó khăn lấy chồng nước ngoài, xuất khẩu lao động với thu nhập cao, sau đó lừa bán hoặc bóc lột nạn nhân.

(iii) Trực tiếp tiếp cận, làm quen, rủ rê đi chơi, du lịch, làm thuê với thu nhập cao để lừa phụ nữ, trẻ em gái ở các tỉnh miền núi, vùng sâu, vùng xa, vùng có điều kiện kinh tế khó khăn đưa về thành thị, bán cho các nhà hàng, quán karaoke, massage... hoặc bán nạn nhân ra nước ngoài.

(iv) Giả danh cán bộ cơ quan nhà nước, lực lượng vũ trang để làm quen, giả vờ hẹn hò yêu đương, rủ đi chơi hoặc khống chế, đe dọa nạn nhân, sau đó bán ra nước ngoài.

(v) Lợi dụng quy định về hiến, ghép tạng để tiếp cận những người đang gặp khó khăn về kinh tế có nhu cầu bán nội tạng, thương lượng mua với giá rẻ, làm giả giấy tờ, con dấu để hợp thức hóa thủ tục, sau đó bán cho người có nhu cầu ghép tạng với giá cao.

(vi) Lập hội, nhóm kín “cho và nhận con nuôi” trên mạng xã hội, tìm kiếm những phụ nữ có thai nhưng không có nhu cầu nuôi con hoặc có hoàn cảnh kinh tế khó khăn để xin hoặc mua lại những bé mới sinh, chuẩn bị sinh. Sau đó, đem bán cho người khác, với danh nghĩa cho nhận con nuôi để hưởng lợi, kèm theo các dịch vụ làm các giấy tờ giả nhằm hợp thức nguồn gốc của trẻ.

(vii) Lợi dụng chính sách, thủ tục xuất nhập cảnh, các đối tượng người nước ngoài câu kết với đối tượng người Việt Nam để tổ chức đưa người ra nước ngoài dưới dạng du lịch, thăm thân, lao động,sau đó thu giữ giấy tờ, hộ chiếu, không làm các thủ tục cư trú, bóc lột, cưỡngbức, lạm dụng tình dục nạn nhân.

Theo thống kê, tội phạm mua bán người tập trung nhiều ở các tỉnh miền núi phía Bắc, nhất là các tỉnh biên giới như: Tuyên Quang, Lào Cai, Cao Bằng, Điện Biên, Lạng Sơn, Quảng Ninh. Ngoài ra, một số địa phương có tỷ lệ tội phạm mua bán người cao là Sơn La, Nghệ An, Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Hải Phòng, Đồng Nai. Sau đại dịch COVID-19, do ảnh hưởng của việc Trung Quốc xây dựng hàng rào ở khu vực biên giới các tỉnh phía Bắc, các đối tượng mua bán người có xu hướng dịch chuyển sang các tỉnh miền Trung, Tây Nguyên và khu vực phía Nam.

Nguyên nhân, điều kiện, các yếu tố tác động và công tác đấu tranh phòng, chống mua bán người

Về khách quan, hiện nay, tội phạm mua bán người vẫn diễn ra phức tạp trên toàn thế giới. Sức hấp dẫn của lợi nhuận từ mua bán người và các yếu tố như khủng hoảng di cư, sự bất ổn chính trị, kinh tế, xung đột vũ trang, khủng bố, bạo lực, biến đổi khí hậu và dịch bệnh đang góp phần tạo ra tình trạng này. Khu vực châu Á - Thái Bình Dương, đặc biệt là các nước tiểu vùng sông Mê Kông, trong đó có Việt Nam được coi là điểm nóng của tình trạng mua bán người và di cư bất hợp pháp.

Việt Nam có đường biên giới đất liền dài, tiếp giáp với 3 nước Trung Quốc, Lào, Campuchia, nhiều đường mòn và đường tiểu ngạch thuận lợi cho việc qua lại biên giới. Các nước láng giềng đang thực hiện nhiều cơ chế thúc đẩy phát triển kinh tế, xây dựng hạ tầng ở khu vực biên giới với Việt Nam như: xây dựng nhà hàng, khách sạn, khu vui chơi giải trí, chợ… để thu hút người Việt Nam sang lao động làm thuê, tiềm ẩn nhiều nguy cơ mua bán người. Việt Nam đã tăng cường mở cửa hội nhập quốc tế và khu vực trên tất cả các lĩnh vực nên việc đi lại, thông thương, giao lưu quốc tế của người dân ngày càng thuận lợi. Tuy nhiên, đây cũng là điều kiện để các đối tượng lợi dụng mua bán người qua biên giới.

Bên cạnh đó, chênh lệch phát triển giữa thành thị và nông thôn, phân hóa giàu nghèo, đặc biệt là ở vùng sâu, vùng xa và vùng kinh tế khó khăn đã tạo ra tình trạng thiếu việc làm, nhiều người phải rời bỏ quê hương tìm kiếm cơ hội sống mới. Nhóm đối tượng này có nguy cơ trở thành nạn nhân của mua bán người. Các đối tượng tội phạm lợi dụng sự phát triển mạnh mẽ của Internet, mạng xã hội để tiếp cận và lôi kéo nạn nhân, gây khó khăn cho công tác phòng ngừa, phát hiện và đấu tranh chống tội phạm mua bán người của các lực lượng chức năng.

Về chủ quan, công tác quản lý nhà nước, quản lý xã hội ở một số lĩnh vực như: quản lý người nước ngoài, xuất nhập cảnh, hôn nhân, cho nhận con nuôi có yếu tố nước ngoài,... còn sơ hở, để tội phạm mua bán người lợi dụng hoạt động. Lực lượng trực tiếp, chủ công, nòng cốt trong phòng, chống mua bán người (Công an, Biên phòng) mỏng, trong khi địa bàn rộng. Chính quyền một số địa phương, cơ sở chưa coi trọng thực hiện công tác phòng, chống mua bán người, có tư tưởng coi đó là nhiệm vụ của lực lượng chức năng.

Đẩy mạnh công tác đấu tranh phòng, chống mua bán người

Trước thực trạng trên, các lực lượng chức năng đã thực hiện tốt công tác truyền thông về phòng, chống mua bán người trên các phương tiện thông tin đại chúng và trực tiếp tại cộng đồng, với những hình thức, biện pháp phong phú, đa dạng nhằm nâng cao kiến thức, kỹ năng phòng, chống mua bán người cho cán bộ các ngành và quần chúng nhân dân.

Về công tác điều tra, truy tố, xét xử, Cảnh sát hình sự phối hợp với Bộ đội Biên phòng, các ngành chức năng đã đẩy mạnh công tác điều tra cơ bản, nắm chắc tình hình; xây dựng và phối hợp triển khai các kế hoạch nghiệp vụ, điều tra theo tuyến, địa bàn trọng điểm; hằng năm, mở cao điểm tấn công trấn áp tội phạm mua bán người trên phạm vi toàn quốc; phối hợp với lực lượng Công an, Bộ đội Biên phòng các nước có chung đường biên giới triển khai các biện pháp phòng ngừa, trao đổi thông tin, phối hợp điều tra, bắt giữ, chuyển giao đối tượng phạm tội, giải cứu nạn nhân.

Bên cạnh đó, các mặt công tác khác như tiếp nhận, xác minh, bảo vệ và hỗ trợ nạn nhân bị mua bán; tham mưu xây dựng, hoàn thiện pháp luật; hợp tác quốc tế về phòng, chống mua bán người cũng không ngừng được tăng cường và thực hiện hiệu quả. Qua đó góp phần giải cứu, tiếp nhận và hỗ trợ nạn nhân bị mua bán hồi hương, tái hòa nhập cộng đồng. Không ngừng mở rộng quan hệ hợp tác với các quốc gia, các tổ chức quốc tế, nhất là các nước trong khu vực và có đông nạn nhân là người Việt Nam bị mua bán nhằm tranh thủ các nguồn lực cho công tác này và nâng cao hiệu quả công tác phòng, chống tội phạm mua bán người, giải cứu nạn nhân bị mua bán.

Để đáp ứng yêu cầu bảo đảm an ninh, trật tự đất nước, bảo vệ cuộc sống bình yên, hạnh phúc của nhân dân, từng bước nâng cao hiệu quả công tác phòng, chống tội phạm mua bán người, về mặt nhận thức, cần xác định rõ tội phạm mua bán người là một hiểm họa đối với loài người; xâm phạm đến quyền con người, quyền trẻ em, bị cả thế giới lên án. Thực hiện công tác phòng, chống mua bán người là một nhiệm vụ chính trị quan trọng của các cấp, các ngành. Bên cạnh đó, cần chú trọng phòng ngừa từ cơ sở, nhất là nhóm có nguy cơ cao (người lao động mất việc, giãn việc; học sinh, sinh viên, người có thu nhập thấp…). Kịp thời tiếp nhận, xác minh, giải cứu và hỗ trợ nạn nhân bị mua bán theo quy định của pháp luật. 

Sử dụng nguồn lực của Chương trình MTQG 417 để nâng cao nhận thức cho người dân vùng dân tộc thiểu số và miền núi về tội phạm mua bán người

Sau sắp xếp lại tổ chức bộ máy và thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, Việt Nam có 23 tỉnh biên giới, là địa bàn trọng yếu, đóng vai trò “phên dậu” quốc gia, có vị trí quan trọng về chính trị, kinh tế - xã hội, quốc phòng, an ninh và đối ngoại. Khu vực biên giới là nơi tập trung đông đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống nhưng cũng đang có nhiều vấn đề kinh tế - xã hội cần quan tâm như: tỷ lệ thất nghiệp của đồng bào dân tộc thiểu số là 4,6%, thiếu việc làm là 3,4%, phần lớn lao động vẫn gắn chặt chẽ với sản xuất nông nghiệp thuần tuý, mang tính tự cung, tự cấp và phụ thuộc nặng nề vào điều kiện tự nhiên. Dưới tác động của biến đổi khí hậu (hạn hán, lũ quét, sạt lở đất), thu nhập từ nông nghiệp không bảo đảm mức sống tối thiểu, khiến mục tiêu giảm nghèo bền vững gặp nhiều rào cản lớn. Tỷ lệ thất nghiệp của thanh niên dân tộc thiểu số trong độ tuổi 15 -24 lên tới là 6,9% và có xu hướng gia tăng, tạo ra mầm mống dễ bị tội phạm mua bán người lừa gạt.

Do đó, bên cạnh việc các lực lượng chức năng thực hiện các biện pháp nghiệp vụ điều tra khám phá, bóc gỡ các đường dây tội phạm thì cần đẩy mạnh công tác thông tin tuyên truyền, ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số để hỗ trợ công tác phòng chống mua bán người ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.

Trong Chương trình Mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2026-2030 (Chương trình MTQG 417) đã bố trí Nội dung thành phần 05 trong Hợp phần 2 cho công tác truyền thông, tuyên truyền, ứng dụng công nghệ, thông tin, chuyển đổi số hỗ trợ phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.

Mục tiêu của Nội dung thành phần này là xây dựng, nâng cao chất lượng và hiệu quả công tác vận động, phát huy vai trò của Người có uy tín trong vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi; tăng cường tuyên truyền, phổ biến giáo dục pháp luật, nâng cao nhận thức cho già làng, trưởng bản, Người có uy tín, chức sắc, chức việc tôn giáo, đồng bào dân tộc thiểu số và người dân sinh sống trên địa bàn; bảo đảm công bằng trong tiếp cận công lý của người dân vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi; nâng cao khả năng ứng dụng và sử dụng công nghệ thông tin hỗ trợ phát triển kinh tế - xã hội cho vùng.

Để đạt được các mục tiêu trên, Nội dung thành phần 05 cho phép triển khai các nội dung phổ biến, giáo dục pháp luật và tuyên truyền vận động đồng bào dân tộc thiểu số; tăng cường, nâng cao khả năng tiếp cận và thụ hưởng hoạt động trợ giúp pháp lý; hỗ trợ đồng bào dân tộc thiểu số nâng cao khả năng ứng dụng và sử dụng công nghệ thông tin; thực hiện thông tin đối ngoại, ưu tiên hiện đại hóa hệ thống thông tin, tuyên truyền, cung cấp nội dung thiết yếu, chuyên sâu, có ý nghĩa thực tiễn, lâu dài, có giá trị lan tỏa, phù hợp với tình hình thực tế và khả năng tiếp cận thông tin của nhân dân vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi khu vực biên giới nhằm góp phần xây dựng biên giới hòa bình, hữu nghị, hợp tác và phát triển.

Soi chiếu vào các nhiệm vụ trên thì các nội dung thông tin, tuyên truyền liên quan đến phòng chống tội phạm mua bán người ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi hoàn toàn có thể sử dụng nguồn lực của Chương trình MTQG 417 để thực hiện. Tập trung tại các địa phương có địa bàn trọng điểm về tình trạng đưa người di cư trái phép, các tuyến có dấu hiệu phức tạp giúp đồng bào nhận diện thủ đoạn, nâng cao cảnh giác, tránh rơi vào cạm bẫy của tội phạm mua bán người.