Ba thế hệ trong gia đình người dân ở U Minh Hạ theo nghề gác kèo ongNhững chiếc kèo giữa rừng
Gần 30 năm gắn bó với nghề gác kèo ong, anh Trương Huỳnh Lập, dân tộc Hoa ở xã Đá Bạc, tỉnh Cà Mau, đã tích lũy nhiều kinh nghiệm trong việc chọn kèo, tìm vị trí đặt và thu hoạch mật. Gia đình anh có hơn 5ha đất rừng, ba thế hệ nối tiếp nhau làm nghề. Với hơn 100 kèo ong, gia đình anh chủ yếu dựa vào nguồn thu từ mật ong là nguồn kinh tế chính.
Theo anh Lập, mùa gác kèo ong thường bắt đầu vào cuối tháng 10, đầu tháng 11 Âm lịch. Đây cũng là thời điểm hoa tràm nở, tạo nguồn thức ăn để đàn ong tìm về làm tổ. Mật thu hoạch từ khoảng tháng 11 đến tháng Giêng năm sau thường có chất lượng tốt, sản lượng cao hơn do thời tiết ít mưa, giúp mật giữ được lâu mà không ảnh hưởng nhiều đến chất lượng.
Để có được tổ ong đầy mật, người thợ phải am hiểu tập tính của đàn ong và điều kiện tự nhiên trong rừng. Qua nhiều năm làm nghề, anh Lập nhận thấy thân cây bình bát phù hợp để làm kèo. Cây được chọn phải thẳng, có thân to hơn bắp tay để chịu được sức nặng của tổ ong. Sau khi đốn về, thân cây được phơi ráo, phủ sáp rồi mới đem vào rừng đặt kèo. Người thợ thường chọn những trảng sậy có ánh sáng mặt trời chiếu xuống thân kèo, phát dọn vừa phải để tạo điều kiện thu hút đàn ong. Kèo được đặt nghiêng theo hình mái nhà, với độ cao phù hợp để thuận tiện theo dõi và thu hoạch mật. Sau khi gác kèo, người thợ phải thường xuyên kiểm tra, theo dõi đàn ong để xác định thời điểm thu hoạch thích hợp. Trung bình mỗi tổ có thể cho từ 3-5 lít mật, một số tổ đạt hơn 10 lít. Với những hộ có nhiều kèo, nghề này mang lại nguồn thu đáng kể, giúp người dân ổn định cuộc sống và tiếp tục gắn bó với rừng.
Tuy nhiên, theo những người có kinh nghiệm, làm nghề không chỉ cần sự khéo léo mà còn phải biết khai thác vừa đủ. Bởi nguồn mật phụ thuộc vào mùa hoa và điều kiện sinh thái của rừng. Giữ được môi trường sống tự nhiên cũng chính là giữ điều kiện để đàn ong tiếp tục sinh trưởng, giúp nghề truyền thống được duy trì lâu dài.
Bắp mật vàng óng khi được lấy ra từ tổ ong giữa rừng tràmĐưa nghề truyền thống đến gần du khách
Không chỉ tạo sinh kế cho người dân, nghề gác kèo ong còn trở thành sản phẩm du lịch đặc trưng của vùng U Minh Hạ. Tại Điểm du lịch sinh thái cộng đồng Mười Ngọt, xã Đá Bạc, anh Phạm Văn Khanh đang kết hợp nghề truyền thống của gia đình với hoạt động du lịch trải nghiệm. Được cha truyền nghề từ khi chưa đầy 10 tuổi, anh sớm quen với những chuyến vào rừng, học cách nhận biết mùa hoa, đặt kèo và thu hoạch mật. Hiện gia đình anh có 63 ha rừng tràm, vừa duy trì nghề truyền thống, vừa phát triển các hoạt động phục vụ du khách.
Đến Mười Ngọt, du khách có thể ngồi xuồng len qua những tuyến kênh, khám phá rừng tràm, quan sát những chiếc kèo ong và nghe người dân kể chuyện nghề. Trải nghiệm lấy mật giúp du khách hiểu hơn công việc của người thợ, từ khâu chuẩn bị kèo đến quá trình theo dõi đàn ong và thu hoạch sản vật của rừng. “Người làm nghề gác kèo ong là người hiểu hơn ai hết về giá trị của rừng và những sản vật dưới tán rừng mà thiên nhiên ban tặng. Ong cho mật, rừng còn nhiều thứ quý giá, nhưng người giữ rừng phải biết lấy bao nhiêu là đủ”, anh Khanh chia sẻ.
Theo anh, có khi gác 1.000 kèo ong nhưng người làm nghề phải chấp nhận bỏ lại 20-30% số kèo có mật để duy trì sự ổn định tự nhiên của đàn ong rừng. Kinh nghiệm ấy cho thấy người dân không chỉ dựa vào rừng để sinh sống mà còn hiểu rõ trách nhiệm gìn giữ môi trường đã nuôi dưỡng nghề qua nhiều thế hệ.
Bên cạnh trải nghiệm gác kèo, du khách đến U Minh Hạ còn có thể thưởng thức những món ăn được chế biến từ sản vật địa phương như gỏi ong non hoa chuối, ong nướng lá nghệ. Những món ăn dân dã mang hương vị đặc trưng của vùng rừng tràm, góp phần làm phong phú trải nghiệm và tạo thêm giá trị cho sản phẩm du lịch cộng đồng.
Mật ong rừng U Minh Hạ được công nhận nằm trong top 100 đặc sản quà tặng Việt NamGiữ rừng để giữ nghề
Nghề gác kèo ong là nét văn hóa đặc trưng của vùng đất Cà Mau, thể hiện kinh nghiệm khai thác sản vật tự nhiên và cách ứng xử của người dân với môi trường sống. Theo ông Trần Hiếu Hùng, Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Cà Mau, nghề này được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể, góp phần lưu giữ những kinh nghiệm quý báu trong thực hành, khai thác và bảo tồn nếp sinh hoạt truyền thống của cư dân vùng sông nước.
Dù mang lại giá trị kinh tế và có tiềm năng phát triển du lịch, nghề gác kèo ong vẫn đứng trước yêu cầu khai thác hợp lý, bảo vệ môi trường sinh thái và duy trì nguồn lợi tự nhiên. Những biến động của môi trường cùng hoạt động sản xuất có thể ảnh hưởng đến không gian sống của đàn ong, từ đó tác động đến sinh kế của người dân.
Với những người như anh Lập và anh Khanh, giữ nghề cũng là giữ rừng. Khi rừng tràm còn xanh, mùa hoa còn tiếp diễn và đàn ong còn tìm về, người dân mới có thể tiếp tục gác kèo, thu mật và truyền lại kinh nghiệm cho thế hệ sau. Từ những chiếc kèo gỗ đơn sơ, nghề truyền thống đang được tiếp nối bằng cả sinh kế và du lịch trải nghiệm. Giữ được nghề gác kèo ong cũng là gìn giữ những giá trị văn hóa của người dân U Minh Hạ, để kinh nghiệm làm nghề tiếp tục được các thế hệ sau học hỏi, nối tiếp. Qua đó, người dân vừa có thêm sinh kế, vừa góp phần bảo vệ những cánh rừng sinh thái của địa phương.
