Vùng dân tộc thiểu số bây giờ không chỉ là phông nền hùng vĩ của núi rừng hay những khung hình giàu chất thơ mà còn là không gian văn hóa sống động, nơi các giá trị truyền thống được kể bằng ngôn ngữ điện ảnh hiện đại Nữ đạo diễn Nhân Sơn (người Tày, quê gốc tỉnh Tuyên Quang) chia sẻ: Trong quá trình phát triển của điện ảnh Việt Nam những năm gần đây, vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi ngày càng hiện diện với một diện mạo mới. Không còn chỉ là phông nền hùng vĩ của núi rừng hay những khung hình giàu chất thơ, vùng cao, miền núi đã trở thành không gian văn hóa sống động, nơi các giá trị truyền thống được kể bằng ngôn ngữ điện ảnh hiện đại. Đặc biệt, hình ảnh người phụ nữ vùng cao, miền núi đang dần được khắc họa như những chủ thể sáng tạo, biết gìn giữ bản sắc và biến bản sắc thành động lực phát triển kinh tế.
Từ lâu, Tây Bắc, Đông Bắc, Tây Nguyên,… luôn là mỏ vàng của điện ảnh Việt Nam. Những dãy núi trùng điệp, ruộng bậc thang, biển mây, những phiên chợ vùng cao, tiếng khèn Mông, điệu xòe Thái hay tiếng cồng chiêng Tây Nguyên đã tạo nên những khuôn hình giàu cảm xúc. Tuy nhiên, nếu điện ảnh chỉ dừng ở việc ghi lại cảnh đẹp thì giá trị mang lại sẽ rất hạn chế.
Điều làm nên sức sống lâu dài của một tác phẩm chính là khả năng kể những câu chuyện đời thường phía sau phong cảnh. Đó là câu chuyện về người phụ nữ cần mẫn bên khung cửi, người mẹ âm thầm giữ nghề thêu truyền thống, cô gái trẻ khởi nghiệp từ sản phẩm địa phương hay những gia đình biến ngôi nhà sàn thành homestay,… để giới thiệu văn hóa dân tộc với du khách.
Đó mới chính là cốt truyện hấp dẫn nhất của vùng cao, miền núi hôm nay. Ở nhiều địa phương miền núi phía Bắc, phụ nữ không còn chỉ là người lưu giữ các nghề truyền thống mà đang trở thành những người tiên phong trong phát triển kinh tế. Họ dệt thổ cẩm, thêu trang phục dân tộc, chế biến dược liệu, làm sản phẩm OCOP, phát triển du lịch cộng đồng và đưa sản phẩm lên các nền tảng số, mạng xã hội...
Đặc biệt là trong quá trình ấy, bản sắc văn hóa không bị đánh mất mà trở thành lợi thế cạnh tranh. Mỗi tấm vải thổ cẩm, mỗi đôi giày thêu, mỗi món ăn truyền thống hay mỗi ngôi nhà sàn đều mang theo câu chuyện của một cộng đồng. Chính những câu chuyện ấy tạo nên giá trị khác biệt mà không một dây chuyền sản xuất công nghiệp nào có thể thay thế.
Và nếu điện ảnh biết khai thác chiều sâu ấy, mỗi bộ phim sẽ trở thành một “đại sứ văn hóa” đặc biệt.
Thực tiễn cho thấy, nhiều điểm đến sau khi xuất hiện trong các tác phẩm điện ảnh hoặc phim tài liệu đã được công chúng biết đến nhiều hơn. Không chỉ cảnh quan thiên nhiên, chính đời sống văn hóa và con người mới là yếu tố giữ chân du khách. Một ngôi làng có thể đẹp bởi núi non, nhưng sẽ đáng nhớ hơn nếu ở đó còn có những nghệ nhân kể chuyện về nghề truyền thống, những người phụ nữ hướng dẫn du khách nhuộm chàm, dệt vải hay nấu những món ăn địa phương.
Và vì thế, điện ảnh có thể tạo ra giá trị lan tỏa vượt ra ngoài lĩnh vực nghệ thuật. Một tác phẩm giàu chiều sâu sẽ góp phần quảng bá hình ảnh địa phương, thúc đẩy du lịch, nâng cao giá trị sản phẩm truyền thống và mở ra cơ hội sinh kế cho người dân.
Trong bức tranh ấy, người phụ nữ vùng cao, miền núi đang giữ vai trò đặc biệt. Họ là người lưu giữ tiếng nói, trang phục, lễ nghi, nghề thủ công, tri thức dân gian và nhiều giá trị văn hóa khác. Đồng thời, họ cũng là lực lượng năng động nhất trong việc đưa các giá trị ấy bước vào đời sống kinh tế hiện đại.
Ở nhiều bản làng vùng cao, miền núi, những hợp tác xã do phụ nữ làm chủ đang sản xuất các sản phẩm thủ công, nông sản đặc trưng và dịch vụ du lịch cộng đồng. Nhiều người mạnh dạn ứng dụng công nghệ số để quảng bá sản phẩm, bán hàng trực tuyến và kết nối với khách hàng trên khắp cả nước.
Nếu những câu chuyện ấy được kể bằng điện ảnh với sự chân thực và chiều sâu, chúng sẽ không chỉ truyền cảm hứng mà còn góp phần thay đổi cách nhìn của xã hội về vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Vùng cao, miền núi sẽ không còn hiện lên như một không gian của khó khăn, thiếu thốn mà là nơi hội tụ những giá trị văn hóa độc đáo, nguồn lực sáng tạo và khát vọng phát triển.
Đó cũng là xu hướng mà điện ảnh hiện đại cần hướng tới, đó là lấy con người làm trung tâm của câu chuyện. Và muốn làm được điều đó, các nhà làm phim, đạo diễn, các nhà nghiên cứu điện ảnh,… cần dành nhiều thời gian sống cùng cộng đồng, lắng nghe câu chuyện của người dân thay vì chỉ tìm kiếm những khuôn hình đẹp. Những tác phẩm có giá trị lâu bền luôn bắt đầu từ sự thấu hiểu văn hóa địa phương.
Bên cạnh đó, cần tăng cường sự phối hợp giữa ngành văn hóa, du lịch, điện ảnh và chính quyền địa phương để xây dựng các điểm quay phim gắn với bảo tồn di sản văn hoá. Việc đào tạo người dân địa phương tham gia các hoạt động hỗ trợ đoàn phim, hướng dẫn trải nghiệm văn hóa hay giới thiệu sản phẩm truyền thống cũng sẽ giúp lan tỏa lợi ích kinh tế đến cộng đồng.
Do đó, một bộ phim thành công không chỉ được đo bằng doanh thu phòng vé mà còn bằng khả năng tạo ra giá trị xã hội. Nếu sau mỗi bộ phim, một nghề truyền thống được nhiều người biết đến hơn, một bản làng có thêm du khách, một sản phẩm thủ công được tiêu thụ tốt hơn hay một cô gái vùng cao có thêm niềm tin để khởi nghiệp từ chính bản sắc dân tộc mình, thì đó chính là thành công lớn nhất của điện ảnh.
Điện ảnh góp phần đánh thức những giá trị văn hóa, khơi dậy khát vọng vươn lên và lan tỏa niềm tin vào một tương lai phát triển từ chính cội nguồn bản sắc Tiến sĩ Lò Giàng Páo, chuyên gia tư vấn cho nhiều bộ phim về đề tài văn hoá dân tộc vùng cao, miền núi chia sẻ: Điện ảnh có thể không trực tiếp tạo ra những con đường mới hay những công trình hạ tầng, nhưng điện ảnh có thể mở ra những con đường trong nhận thức, tư duy. Đó là con đường để công chúng hiểu hơn về bản sắc văn hóa các dân tộc, để nhà đầu tư nhìn thấy tiềm năng phát triển của vùng cao, miền núi và để chính người dân thêm tự hào về những giá trị mình đang sở hữu.
Trong hành trình phát triển bền vững vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, bản sắc văn hóa chính là nguồn lực nội sinh quan trọng. Khi điện ảnh kể đúng những câu chuyện ấy bằng sự chân thực, nhân văn và sáng tạo, mỗi khuôn hình sẽ không chỉ lưu giữ vẻ đẹp của núi rừng, đồng thời còn góp phần đánh thức những giá trị văn hóa, khơi dậy khát vọng vươn lên và lan tỏa niềm tin vào một tương lai phát triển từ chính cội nguồn bản sắc./.
