Sa Pa, một góc nhìn chậm

Có người đến Sa Pa để săn mây trên đỉnh Fansipan, có người tìm mùa lúa chín vàng óng ở địa bàn, như: Lao Chải, Tả Van (tỉnh Lào Cai), có người chỉ muốn một lần ngồi lặng giữa quảng trường trung tâm, ngắm màn sương mỏng buông xuống Nhà thờ đá cổ. Nhưng rồi, dù đến với mục đích nào, phần lớn du khách đều mang theo khi trở về một cảm giác rất đặc biệt, đó là “nhớ”. Nỗi nhớ ấy không chỉ dành cho cảnh sắc, đồng thời còn dành cho con người, cho nhịp sống và cho một không gian văn hóa hiếm nơi nào còn gìn giữ được trọn vẹn như Sa Pa.

Ở độ cao khoảng 1.500 m so với mực nước biển, Sa Pa được thiên nhiên ưu đãi với khí hậu mát mẻ quanh năm. Nằm bên dãy Hoàng Liên Sơn hùng vĩ, nơi đây sở hữu hệ sinh thái đa dạng, cảnh quan độc đáo và là cửa ngõ để chinh phục đỉnh Fansipan - “nóc nhà Đông Dương”. Cùng với lợi thế thiên nhiên, Sa Pa còn là nơi cộng cư lâu đời của đồng bào các dân tộc thiểu số, như: Mông, Dao (Dao đỏ), Tày, Giáy, Xa Phó, Hà Nhì,... tạo nên bức tranh văn hóa đa sắc màu.

Điều làm nên sức hút khác biệt của Sa Pa không chỉ là núi non trùng điệp hay biển mây bồng bềnh, đặc biệt còn là những giá trị văn hóa được lưu giữ trong đời sống thường nhật. Những ngôi nhà trình tường nép bên sườn núi, những thửa ruộng bậc thang nối nhau, như: dải lụa, tiếng khèn Mông ngân vang trong phiên chợ, bàn tay khéo léo của người phụ nữ Dao đỏ trên khung thêu hay sắc chàm của những tấm vải lanh đều là những lát cắt sinh động về một vùng đất giàu bản sắc văn hoá.

Tiến sĩ Lò Giàng Páo, Uỷ viên Uỷ ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Phó Chủ tịch Hội Hỗ trợ Phát triển kinh tế miền núi Việt Nam cho rằng: Sa Pa là một trong những địa bàn còn bảo tồn khá nguyên vẹn không gian văn hóa của các dân tộc thiểu số vùng Tây Bắc. Kiến trúc nhà ở, trang phục, tiếng nói, nghề thủ công, lễ hội, tri thức canh tác trên ruộng bậc thang và các nghi lễ truyền thống vẫn được cộng đồng thực hành trong đời sống hằng ngày. Chính tính “sống” của di sản văn hoá đã tạo nên sức hấp dẫn lâu dài cho điểm đến này.

Nếu đến Sa Pa vào mùa xuân, du khách bắt gặp sắc hồng của hoa đào, sắc trắng của hoa mận phủ kín sườn núi. Mùa hè là màu xanh mướt của lúa non và những thửa ruộng ngập nước phản chiếu mây trời. Mùa thu, ruộng bậc thang chuyển sang màu vàng óng, tạo nên một trong những khung cảnh đẹp nhất Việt Nam. Còn mùa đông, sương mù dày đặc, đôi khi xuất hiện băng giá và tuyết, mang đến vẻ đẹp hiếm có của vùng nhiệt đới.

Và không gian văn hóa của Sa Pa còn hiện diện trong những phiên chợ vùng cao, miền núi. Chợ không đơn giản là nơi trao đổi hàng hóa, đặc biệt còn là nơi gặp gỡ, giao lưu văn hóa giữa các cộng đồng dân tộc. Những bộ váy áo thổ cẩm rực rỡ, tiếng nói của nhiều dân tộc vang lên giữa chợ, những sản vật địa phương, như: mật ong rừng, nấm hương, rau su su, thảo dược hay rượu ngô tạo nên không khí đặc trưng của miền núi Tây Bắc.

Đặc biệt, ẩm thực cũng góp phần làm nên thương hiệu Sa Pa. Cá hồi, cá tầm nuôi trong nguồn nước lạnh, thắng cố, lợn bản, gà đen, cơm lam, xôi ngũ sắc, rau cải mèo hay các món nướng với hương thơm của mắc khén… đã trở thành những trải nghiệm khó quên. Mỗi món ăn đều gắn với nguồn nguyên liệu địa phương và tri thức chế biến được truyền từ nhiều thế hệ.

Trong những năm gần đây, Sa Pa trở thành một trong những trung tâm du lịch quan trọng của vùng trung du và miền núi phía Bắc. Hệ thống giao thông được đầu tư đồng bộ, nhiều cơ sở lưu trú chất lượng cao được đưa vào khai thác, góp phần nâng cao năng lực đón khách. Song song với đó, các mô hình du lịch cộng đồng tại các địa bàn, như: Tả Van, Lao Chải, Tả Phìn, Bản Hồ,… vẫn phát triển theo hướng bảo tồn bản sắc, tạo điều kiện để người dân trực tiếp tham gia cung cấp dịch vụ và hưởng lợi từ du lịch.

Theo Tiến sĩ Lò Giàng Páo, đây là hướng phát triển phù hợp bởi giá trị cốt lõi của Sa Pa nằm ở cảnh quan thiên nhiên và văn hóa cộng đồng. Khi người dân trở thành chủ thể của hoạt động du lịch, các nghề truyền thống như dệt lanh, thêu thổ cẩm, làm nhạc cụ, chế tác bạc hay các lễ hội dân gian sẽ có thêm điều kiện để được gìn giữ và phát huy.

Tuy nhiên, cùng với sự phát triển nhanh của ngành du lịch, Sa Pa cũng đang đối mặt với nhiều thách thức, như: áp lực hạ tầng, ô nhiễm môi trường, thương mại hóa một số hoạt động văn hóa và nguy cơ mai một bản sắc ở một số nơi. Vì vậy, Tiến sĩ Lò Giàng Páo cho rằng phát triển du lịch phải luôn gắn với bảo tồn tài nguyên thiên nhiên và không gian văn hóa, coi cộng đồng địa phương là trung tâm của quá trình phát triển.

Trong xu hướng du lịch hiện đại, du khách ngày càng tìm kiếm những trải nghiệm chân thực thay vì chỉ tham quan, chụp ảnh. Họ muốn thức dậy trong một ngôi nhà gỗ giữa bản làng, cùng chủ nhà lên nương, học nhuộm chàm, dệt lanh, chế biến món ăn truyền thống hay lắng nghe những câu chuyện về phong tục của đồng bào các dân tộc thiểu số, như: Mông, Dao, Giáy… Chính những trải nghiệm ấy tạo nên sự khác biệt và giúp Sa Pa giữ vững sức hút trên bản đồ du lịch Việt Nam.

Có lẽ vì vậy mà Sa Pa (tỉnh Lào Cai) luôn gợi lên cảm giác như một lời mời gọi. Không phải lời mời của những công trình hiện đại hay những dịch vụ xa hoa, mà là lời mời của mây trời, của núi rừng và của những con người hiền hậu vẫn ngày ngày gìn giữ bản sắc văn hóa trên mảnh đất mình sinh sống.

“Về Sa Pa”, “Ai về Sa Pa cùng em” vì vậy không chỉ là một hành trình địa lý, đặc biệt còn là hành trình của cảm xúc… Ở đó, con người tìm thấy sự bình yên giữa thiên nhiên, hiểu hơn giá trị của những di sản văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ và thêm yêu những sắc màu đa dạng của cộng đồng các dân tộc Việt Nam.

Và Sa Pa (tỉnh Lào Cai) là một vùng đất đặc biệt như thế. Mỗi lần trở lại, mây vẫn bay trên đỉnh Hoàng Liên, ruộng bậc thang vẫn nối dài theo sườn núi và những bản làng vẫn bình yên giữa núi rừng Tây Bắc, như lời hẹn ước dịu dàng dành cho những ai một lần “về Sa Pa”./.