Ở nhiều bản làng vùng cao, miền núi, hình ảnh thanh niên dân tộc thiểu số sử dụng điện thoại thông minh, máy tính kết nối Internet để phát trực tiếp giới thiệu nông sản, bán sản phẩm trên sàn thương mại điện tử…đã không còn hiếm gặpTiến sĩ Nguyễn Khắc Toàn, Hiệu trưởng Trường Đào tạo, bồi dưỡng cán bộ Hội Nông dân Việt Nam (Hội Hội Nông dân Việt Nam, Uỷ ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam) chia sẻ: Những năm gần đây, ở nhiều bản làng vùng cao, miền núi, hình ảnh thanh niên dân tộc thiểu số sử dụng điện thoại thông minh, máy tính kết nối Internet để phát trực tiếp giới thiệu nông sản, bán sản phẩm trên sàn thương mại điện tử, hướng dẫn người dân cài đặt ứng dụng dịch vụ công hay quảng bá văn hóa dân tộc trên các nền tảng số đã trở nên quen thuộc. Nếu trước đây công nghệ số được xem là điều gì đó xa vời đối với vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi thì hôm nay, chính những người trẻ đang trở thành cầu nối đưa tri thức, thị trường và cơ hội phát triển đến từng bản làng.
Sự thay đổi ấy không chỉ phản ánh hiệu quả của quá trình chuyển đổi số quốc gia mà còn cho thấy vai trò ngày càng nổi bật của thanh niên dân tộc thiểu số trong phát triển kinh tế - xã hội. Họ không còn là đối tượng thụ hưởng chính sách mà đang trở thành chủ thể sáng tạo, lực lượng tiên phong và trung tâm lan tỏa các giá trị của chuyển đổi số trong cộng đồng.
Đây là một bước chuyển quan trọng về nhận thức, tư duy phát triển. Chuyển đổi số là đầu tư hạ tầng viễn thông, phủ sóng internet hay trang bị thiết bị công nghệ, đặc biệt cốt lõi là phát triển con người. Trong đó, thanh niên - với khả năng tiếp cận công nghệ nhanh, tư duy đổi mới và khát vọng lập thân, lập nghiệp chính là lực lượng có nhiều lợi thế nhất để dẫn dắt sự thay đổi.
Ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, vai trò ấy càng trở nên đặc biệt. Bởi người trẻ vừa hiểu phong tục, tiếng nói và tập quán của cộng đồng, vừa có khả năng tiếp cận tri thức mới, kết nối với thị trường và sử dụng thành thạo các nền tảng số. Chính lợi thế “hai trong một” ấy giúp họ trở thành cầu nối giữa truyền thống và hiện đại, giữa bản làng với nền kinh tế số.
Thực tế cho thấy, ngày càng nhiều thanh niên dân tộc thiểu số đã mạnh dạn khởi nghiệp từ chính lợi thế quê hương. Có người bán chè, mật ong, quế, dược liệu, cà phê, mắc ca, sản phẩm OCOP,… thông qua các nền tảng thương mại điện tử; có người xây dựng thương hiệu nông sản trên mạng xã hội; có người sản xuất video giới thiệu văn hóa, ẩm thực, lễ hội và cảnh quan của quê hương để thu hút khách du lịch, du lịch cộng đồng, du lịch sinh thái... Từ một chiếc điện thoại thông minh, họ có thể tiếp cận hàng chục nghìn, thậm chí hàng triệu khách hàng và người theo dõi, điều mà trước đây rất khó hình dung.
Ngày càng nhiều thanh niên dân tộc thiểu số đã mạnh dạn khởi nghiệp từ chính lợi thế quê hươngVà không chỉ tạo ra giá trị kinh tế, thanh niên dân tộc thiểu số còn góp phần thay đổi tư duy sản xuất của cộng đồng. Thay vì sản xuất theo thói quen và phụ thuộc vào thương lái, nhiều người trẻ đã hướng dẫn bà con xây dựng thương hiệu, truy xuất nguồn gốc, sử dụng mã QR, quảng bá sản phẩm trên môi trường số và kết nối trực tiếp với người tiêu dùng. Nhờ đó, nông sản vùng cao, miền núi từng bước nâng cao giá trị, mở rộng thị trường và giảm dần tình trạng “được mùa, mất giá”.
Ở lĩnh vực văn hóa, thanh niên dân tộc thiểu số cũng đang tạo nên những dấu ấn mới. Nhiều bạn trẻ sử dụng nền tảng số để kể những câu chuyện về dân tộc mình bằng hình ảnh, video, podcast và các sản phẩm truyền thông sáng tạo... Tiếng khèn Mông, điệu xòe Thái, hát Then, nghề dệt thổ cẩm, lễ hội truyền thống hay những món ăn địa phương của đồng bào các dân tộc thiểu số không còn bó hẹp trong không gian bản làng mà đã hiện diện trên các nền tảng số, tiếp cận đông đảo công chúng trong nước và quốc tế.
Và đặc biệt là người trẻ không xem công nghệ như yếu tố làm phai nhạt bản sắc, mà coi đó là công cụ để bảo tồn và lan tỏa văn hóa. Khi những giá trị văn hoá truyền thống được kể bằng ngôn ngữ hiện đại, di sản văn hoá trở nên gần gũi hơn với thế hệ trẻ và có thêm cơ hội phát huy giá trị văn hoá truyền thống trong đời sống đương đại.
Bên cạnh đó, trong quản trị cộng đồng, thanh niên cũng là lực lượng đi đầu trong phổ cập kỹ năng số. Tại nhiều địa phương, các tổ công nghệ số cộng đồng có sự tham gia tích cực của đoàn viên, thanh niên. Họ hướng dẫn người dân sử dụng dịch vụ công trực tuyến, thanh toán không dùng tiền mặt, khám chữa bệnh từ xa, cài đặt ứng dụng định danh điện tử, tiếp cận thông tin chính thống và nâng cao kỹ năng an toàn trên môi trường mạng. Những việc làm tưởng như nhỏ ấy đang góp phần rút ngắn khoảng cách số giữa vùng cao với vùng thấp.
Nếu nhìn nhận từ quan điểm khoa học phát triển, thanh niên dân tộc thiểu số còn là lực lượng có khả năng kết nối tri thức địa phương với công nghệ hiện đại. Những kinh nghiệm canh tác, sử dụng cây thuốc, bảo vệ rừng, gìn giữ nguồn nước hay chế biến nông sản truyền thống có thể được số hóa, chuẩn hóa và quảng bá thông qua các nền tảng số. Khi tri thức địa phương được kết hợp với dữ liệu, khoa học và công nghệ, giá trị của nó không chỉ được bảo tồn mà còn được chuyển hóa thành lợi thế cạnh tranh trong phát triển kinh tế.
Thanh niên dân tộc thiểu số là lực lượng có khả năng kết nối tri thức địa phương với công nghệ hiện đại. Những kinh nghiệm canh tác, sử dụng cây thuốc, bảo vệ rừng, gìn giữ nguồn nước hay chế biến nông sản truyền thống có thể được số hóa, chuẩn hóa và quảng bá thông qua các nền tảng sốTuy nhiên, để thanh niên dân tộc thiểu số thực sự trở thành trung tâm của chuyển đổi số, vẫn còn nhiều rào cản cần được quan tâm, nghiên cứu, tháo gỡ. Khoảng cách về hạ tầng số giữa các vùng miền vẫn hiện hữu; nhiều khu vực vùng cao, miền núi còn thiếu kết nối internet ổn định. Trình độ kỹ năng số của một bộ phận thanh niên còn hạn chế; cơ hội tiếp cận vốn, công nghệ và các chương trình đào tạo chưa đồng đều. Và nhiều ý tưởng khởi nghiệp sáng tạo vẫn gặp khó khăn trong việc kết nối thị trường và xây dựng mô hình kinh doanh bền vững.
Điều đó đặt ra yêu cầu phải có những chính sách mạnh mẽ hơn nhằm phát triển nguồn nhân lực số vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Trước hết, cần tiếp tục đầu tư đồng bộ hạ tầng viễn thông, bảo đảm internet tốc độ cao đến các thôn, bản vùng sâu, vùng xa. Song song với đó là mở rộng các chương trình đào tạo kỹ năng số, kỹ năng khởi nghiệp, thương mại điện tử, trí tuệ nhân tạo và an toàn thông tin dành riêng cho thanh niên dân tộc thiểu số.
Cần xây dựng các trung tâm đổi mới sáng tạo, không gian sáng tạo cộng đồng và các mô hình “vườn ươm khởi nghiệp số” tại khu vực vùng cao, miền núi để người trẻ có môi trường học tập, thử nghiệm ý tưởng và kết nối với doanh nghiệp, chuyên gia, nhà đầu tư. Đồng thời, các chính sách tín dụng ưu đãi, hỗ trợ chuyển giao công nghệ và phát triển sản phẩm số cũng cần được thiết kế phù hợp với điều kiện của thanh niên vùng cao.
Đặc biệt là phát huy vai trò của các tổ chức Đoàn Thanh niên, Hội Liên hiệp Thanh niên Việt Nam và các trường học… trong việc xây dựng thế hệ công dân số. Đây không chỉ là nơi trang bị kiến thức công nghệ mà còn bồi dưỡng tinh thần đổi mới sáng tạo, trách nhiệm xã hội và khát vọng cống hiến cho quê hương. Khi người trẻ được truyền cảm hứng và tạo điều kiện phát triển, họ sẽ trở thành những “hạt nhân số” lan tỏa tri thức và đổi mới trong cộng đồng.
Quan trong hơn là cần nhìn nhận thanh niên dân tộc thiểu số là lực lượng tiếp nhận công nghệ, đồng thời còn là người sáng tạo công nghệ. Họ có thể phát triển các ứng dụng phục vụ nông nghiệp, giáo dục, du lịch, bảo tồn văn hóa hay quản lý tài nguyên phù hợp với điều kiện của địa phương. Chính những giải pháp xuất phát từ thực tiễn bản làng sẽ có tính khả thi và sức sống lâu dài hơn.
Vì vậy, chuyển đổi số, suy cho cùng, không phải là câu chuyện của máy móc hay phần mềm, mà là câu chuyện của con người, phát triển con người. Công nghệ chỉ thực sự tạo ra giá trị khi có những con người biết khai thác, sáng tạo và lan tỏa lợi ích của nó đến cộng đồng. Với thanh niên dân tộc thiểu số, mỗi kỹ năng số được học, mỗi ý tưởng khởi nghiệp được hiện thực hóa, mỗi sản phẩm quê hương được kết nối với thị trường hay mỗi câu chuyện văn hóa được kể trên không gian mạng đều góp phần thu hẹp khoảng cách phát triển giữa vùng cao, miền núi và miền xuôi.
Và khi người trẻ trở thành trung tâm của chuyển đổi số, bản làng không chỉ có thêm internet hay những thiết bị hiện đại. Quan trọng hơn, bản làng có thêm những công dân số tự tin, những doanh nhân trẻ dám nghĩ dám làm, những người kể chuyện văn hóa bằng công nghệ và những hạt nhân đổi mới sáng tạo ngay từ cộng đồng. Đó chính là nền tảng để chuyển đổi số không dừng lại ở những con số thống kê, mà trở thành động lực phát triển thực chất, bao trùm và bền vững cho vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi trong kỷ nguyên số./.
