Tó mặng - Trò chơi dân gian gắn kết cộng đồng

Giữa không gian núi rừng miền Tây Nghệ An, mỗi khi mùa vụ tạm lắng, những bãi đất trống trong bản lại rộn ràng tiếng cười nói. Khi công việc nương rẫy đã xong, người dân quây quần bên nhau, cùng tham gia trò chơi dân gian tó mặng - một hình thức bắn hạt mặng bằng tay hoặc chân vào mục tiêu đã định. Tưởng chừng đơn giản, nhưng trò chơi đòi hỏi sự khéo léo, chính xác và cả sự kiên nhẫn. Không chỉ mang lại niềm vui giải trí, tó mặng còn trở thành sinh hoạt văn hóa quen thuộc, góp phần gắn kết cộng đồng, nuôi dưỡng tinh thần đoàn kết và lưu giữ những giá trị bản sắc của đồng bào Thái qua nhiều thế hệ.

Một buổi chiều đầu tháng 5, tại xã Bình Chuẩn (tỉnh Nghệ An), khu vực chợ phiên Mường Chon, đầu bản Tông trở nên nhộn nhịp hơn thường ngày. Từ sớm, người dân các bản lân cận đã tụ về, tạo thành những vòng tròn đông đúc quanh sân đất - nơi diễn ra trò chơi tó mặng. Không khí sôi động lan tỏa qua từng ánh mắt chăm chú, từng tràng reo hò cổ vũ sau mỗi lượt bắn. Nổi bật giữa không gian ấy là sắc màu rực rỡ của những bộ trang phục thổ cẩm truyền thống, góp phần làm nên một bức tranh văn hóa sống động, đậm đà bản sắc, nơi con người và cộng đồng hòa quyện trong niềm vui chung. 

Những hạt mặng được xếp ngay ngắn tại vạch xuất phát, phía trước hơn 10 mét là các mẩu gỗ nhỏ dựng đứng làm mục tiêu. Khi hiệu lệnh “nhập trận” vang lên, người chơi nhanh chóng vào tư thế, có người quỳ, có người ngồi, tập trung dùng ngón tay bật mạnh hạt mặng về phía đích. Không khí trở nên căng thẳng rồi vỡ òa trong khoảnh khắc hạt mặng chạm trúng mục tiêu, làm mẩu gỗ rung lên và đổ xuống. Ngay lập tức, tiếng reo hò, cổ vũ vang dậy, lan tỏa khắp sân chơi, tạo nên bầu không khí sôi động, đầy cuốn hút.

Chị Kha Thị Nguyên - người dân xã Bình Chuẩn, tỉnh Nghệ An cho biết: những ngày nghỉ lễ, bà con không lên nương nên tập trung chơi tó mặng, thu hút đông người tham gia. Trẻ em đứng quanh chăm chú theo dõi, hào hứng trước từng cú bắn đẹp mắt.

Không chỉ là hoạt động vui chơi trong những ngày nông nhàn, tó mặng còn mang trong mình bề dày lịch sử và ý nghĩa văn hóa sâu sắc, gắn chặt với đời sống lao động của đồng bào từ xa xưa.

Ông Hà Vĩnh Ước - Phó Chủ tịch UBND xã Bình Chuẩn cho biết: tó mặng có từ lâu đời, bắt nguồn từ lao động sản xuất. Trong tiếng Thái cổ, “tó” nghĩa là bắn, ném; “mặng” là loại hạt tròn dẹt, màu nâu đen, đường kính khoảng 3 - 5cm, bề mặt nhẵn bóng, phù hợp để búng hoặc hất bằng chân.

Theo bà Lô Thị Lương, người dân bản Na Cọ, trò chơi phù hợp mọi lứa tuổi, không phân biệt giới tính. Chỉ cần hạt mặng và khoảng đất trống là có thể chơi. Khi chia đội thi đấu, không khí càng sôi động, tạo nên sinh hoạt cộng đồng đặc trưng.

Không chỉ dừng lại ở một trò chơi mang tính giải trí, tó mặng còn hiện diện trong nhiều sự kiện quan trọng của cộng đồng người Thái như lễ mừng nhà mới, đám cưới, lễ cúng bản, lễ mừng cơm mới hay ngày hội đại đoàn kết. Sự góp mặt của trò chơi trong những dịp này cho thấy vai trò gắn kết cộng đồng và ý nghĩa văn hóa sâu sắc đã được bồi đắp qua nhiều thế hệ. Tại xã Bình Chuẩn, người Thái ở các bản Nà Cọ, Xiềng, Quăn, Tông, Mét, Quẹ và bản Đình vẫn duy trì trò chơi này như một phần quen thuộc trong đời sống sinh hoạt.

Sức hấp dẫn của tó mặng không chỉ đến từ không khí sôi động mà còn nằm ở hệ thống luật chơi chặt chẽ với 13 bước kỹ thuật như: ka đít, ka nặng, ka xông, mươi thìn, xùm, ka nay, pa lạt, phan tiền, xụt xịt, tòn èn, kép nê, ki hua và nhín. Mỗi bước tương ứng với một tư thế và cách chơi khác nhau, từ đơn giản đến phức tạp, đòi hỏi người tham gia phải có sự khéo léo, chính xác và cả kinh nghiệm tích lũy qua thời gian.

Trong bối cảnh các loại hình giải trí hiện đại ngày càng phát triển, tó mặng vẫn giữ được sức sống bền bỉ nhờ gắn bó chặt chẽ với đời sống cộng đồng. Những năm gần đây, chính quyền địa phương đã chủ động đưa trò chơi vào các hoạt động văn hóa, lễ hội nhằm khuyến khích người dân, đặc biệt là thế hệ trẻ, tham gia và tiếp nối truyền thống.

Chiều xuống, khi ánh nắng dần khuất sau những dãy núi, sân chơi vẫn vang tiếng cười nói rộn ràng. Những lượt bắn cuối cùng khép lại trong niềm vui chung, để lại dư âm về một không gian văn hóa ấm áp, nơi những hạt mặng nhỏ bé trở thành sợi dây kết nối ký ức, gìn giữ bản sắc và nuôi dưỡng tinh thần cộng đồng của đồng bào Thái qua bao thế hệ./.