Nghệ thuật Xòe Thái là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loạiSơn La là tỉnh miền núi phía Tây Bắc (Việt Nam), với khoảng 12 thành phần dân tộc sinh sống, trong đó dân tộc Thái chiếm tỷ lệ lớn trong cơ cấu dân số toàn tỉnh. Trải qua nhiều thế hệ, người Thái đã sáng tạo nên một kho tàng văn hóa phong phú với tiếng nói, chữ viết, trang phục, lễ hội, nghệ thuật dân gian và đặc biệt là nghệ thuật xòe. Trong đời sống cộng đồng, xòe hiện diện ở hầu hết các sự kiện quan trọng như lễ mừng nhà mới, lễ hội cầu mùa, lễ cưới, lễ hội bản, lễ mừng cơm mới hay các hoạt động văn hóa cộng đồng.
Ông Nguyễn Viết Hưng, Giám đốc Sở Dân tộc và Tôn giáo tỉnh Sơn La chia sẻ: Xòe Thái không chỉ mang giá trị nghệ thuật mà còn chứa đựng tri thức địa phương sâu sắc về cách con người ứng xử với tự nhiên. Những động tác uyển chuyển mô phỏng hoạt động gieo trồng, hái lượm, dẫn nước, lao động sản xuất hay sự chuyển động của núi rừng, dòng suối đã phản ánh mối quan hệ gắn bó mật thiết giữa con người với môi trường sống. Mỗi nhịp chân, mỗi vòng tay đều gửi gắm khát vọng về cuộc sống no đủ, mùa màng bội thu và sự hài hòa giữa con người với thiên nhiên.
Điều đặc biệt làm nên sức sống của xòe Thái là tính cộng đồng. Khác với nhiều loại hình nghệ thuật biểu diễn mang tính trình diễn chuyên nghiệp, xòe Thái không có ranh giới giữa người biểu diễn và người thưởng thức. Chỉ cần tiếng trống nổi lên, mọi người, từ già đến trẻ, từ người trong bản đến du khách, đều có thể nắm tay nhau hòa vào vòng xòe. Chính sự cởi mở ấy đã biến điệu múa trở thành biểu tượng của tinh thần đoàn kết, bình đẳng và sẻ chia trong cộng đồng.
Và một vòng xòe chỉ thực sự trọn vẹn khi mọi người cùng nắm tay nhau tạo thành vòng tròn khép kín. Vòng tròn ấy tượng trưng cho sự gắn kết, cho quy luật tuần hoàn của thiên nhiên, cho khát vọng về cuộc sống đủ đầy và sự trường tồn của cộng đồng. Đây cũng là triết lý nhân văn sâu sắc được đồng bào Thái trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Năm 2021, Nghệ thuật Xòe Thái được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Đây không chỉ là niềm tự hào của cộng đồng người Thái ở tỉnh Sơn La và các tỉnh Tây Bắc mà còn khẳng định giá trị nổi bật toàn cầu của loại hình di sản này. Hồ sơ ghi danh nhấn mạnh vai trò của xòe trong việc tăng cường gắn kết cộng đồng, củng cố bản sắc văn hóa và thúc đẩy sự tôn trọng đối với đa dạng văn hóa.
Thực tế cho thấy, nhiều năm qua, tỉnh Sơn La đã triển khai nhiều giải pháp nhằm bảo tồn và phát huy giá trị của xòe Thái. Các đội văn nghệ quần chúng được duy trì ở nhiều bản làng; nghệ nhân cao tuổi tích cực truyền dạy các điệu xòe cổ cho thế hệ trẻ; nhiều trường học đưa các tiết mục xòe vào hoạt động ngoại khóa; các lễ hội văn hóa thường xuyên tổ chức trình diễn xòe cộng đồng, góp phần đưa di sản đến gần hơn với công chúng.
Không chỉ được bảo tồn trong không gian lễ hội, xòe Thái còn trở thành sản phẩm du lịch văn hóa đặc sắc của tỉnh Sơn La. Tại các địa bàn của tỉnh Sơn La như: Mộc Châu, Quỳnh Nhai, Thuận Châu, Mường La hay phường Sơn La,... nhiều điểm du lịch cộng đồng đã xây dựng chương trình trải nghiệm văn hóa, trong đó du khách được mặc trang phục truyền thống, học những động tác xòe cơ bản, thưởng thức ẩm thực dân tộc và giao lưu với nghệ nhân địa phương. Chính những trải nghiệm chân thực ấy đã góp phần nâng cao giá trị của du lịch cộng đồng và tạo thêm nguồn sinh kế cho người dân.
Với người Thái, hội hè trong năm diễn ra rất đa dạng và đậm đà bản sắcBà Lò Thị Thái, Báo và Đài phát thanh và Truyền hình tỉnh Sơn La chia sẻ: Để phát triển du lịch bền vững, lợi thế lớn nhất của tỉnh Sơn La không chỉ nằm ở cảnh quan thiên nhiên, đặc biệt còn ở hệ thống di sản văn hóa còn được bảo tồn khá nguyên vẹn. Khi xòe Thái được kết hợp với không gian bản làng, nghề dệt thổ cẩm, ẩm thực truyền thống, lễ hội và cảnh quan sinh thái, địa phương đã tạo nên chuỗi sản phẩm du lịch mang bản sắc riêng, đáp ứng xu hướng du lịch trải nghiệm và du lịch văn hóa đang phát triển mạnh.
Đặc biệt là xòe Thái không tách rời môi trường tự nhiên. Không gian diễn xòe truyền thống thường diễn ra giữa sân bản, dưới bóng cây cổ thụ, bên dòng suối hoặc trên những khoảng đất rộng sau mùa thu hoạch. Điều đó phản ánh quan niệm của người Thái về sự gắn bó giữa con người với đất đai, rừng núi và nguồn nước. Thiên nhiên không chỉ là nơi sinh tồn, đồng thời còn là một phần của đời sống tinh thần, nơi nuôi dưỡng cảm hứng nghệ thuật và hình thành các giá trị văn hóa cộng đồng.
Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, đô thị hóa và hội nhập quốc tế diễn ra mạnh mẽ, việc bảo tồn xòe Thái không chỉ dừng lại ở gìn giữ một loại hình nghệ thuật dân gian, đặc biệt còn là bảo vệ không gian văn hóa, tri thức địa phương và hệ giá trị truyền thống của cộng đồng người Thái. Muốn di sản tiếp tục sống trong đời sống đương đại, cần tạo điều kiện để cộng đồng giữ vai trò chủ thể, đồng thời kết hợp hài hòa giữa bảo tồn với phát triển kinh tế, đặc biệt là phát triển du lịch văn hóa theo hướng xanh và bền vững.
Dân tộc Thái có một đời sống văn hóa rất phong phúTiến sĩ Khoa học Thào Xuân Sùng, Nguyên Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Chủ tịch Hội Nông dân Việt Nam cho rằng: Sức sống của xòe Thái không nằm ở những sân khấu lớn hay các chương trình biểu diễn chuyên nghiệp, mà ở chính những vòng xòe tự nhiên trong đời sống hằng ngày của người dân. Khi trẻ em được học xòe từ ông bà, cha mẹ; khi lễ hội bản vẫn rộn ràng tiếng trống, tiếng khèn; khi du khách được hòa mình vào những vòng xòe thân thiện và chân thành, di sản sẽ tiếp tục được trao truyền một cách tự nhiên và bền vững.
Trong bối cảnh phát triển và chuyển đổi số hiện nay, những vòng xòe vẫn nối dài trên khắp các bản làng Sơn La như sợi dây gắn kết quá khứ với hiện tại, kết nối con người với thiên nhiên và cộng đồng. Mỗi bàn tay nắm lấy bàn tay trong vòng xòe không chỉ thể hiện niềm vui hội ngộ, đồng thời còn gửi gắm thông điệp về sự đoàn kết, lòng nhân ái và trách nhiệm gìn giữ những giá trị văn hóa cha ông để lại.
Và vì thế điệu múa xòe Thái ở tỉnh Sơn La không chỉ là một di sản văn hóa đặc sắc của đồng bào dân tộc Thái, đặc biệt còn là biểu tượng của triết lý sống hài hòa với thiên nhiên, của sức mạnh cố kết cộng đồng và của khát vọng phát triển bền vững. Trong quá trình phát triển và hội nhập hôm nay, những vòng xòe vẫn tiếp tục lan tỏa như nhịp cầu kết nối văn hóa, góp phần làm giàu bản sắc Việt Nam nói chung, tỉnh Sơn La nói riêng và khẳng định vị thế của văn hóa các dân tộc thiểu số trên bản đồ di sản thế giới…/.
