Bạc trong đời sống văn hóa, tín ngưỡng của người Mông

Sau hợp nhất với tỉnh Yên Bái, tỉnh Lào Cai (mới) có gần 1,8 triệu dân; đồng bào dân tộc thiểu số chiếm 57,6%, với trên 40 thành phần dân tộc. Người Mông là dân tộc có dân số đông nhất trong các dân tộc thiểu số, với tỷ lệ 36,8%.

Ông Thào A Chư - người có thâm niên hơn chục năm gắn bó với nghề chạm khắc bạc ở thị xã Sa Pa (cũ) cho biết, người Mông coi bạc như một “lá bùa” bảo vệ sức khoẻ, hạnh phúc. Vì thế, bạc gắn kết chặt chẽ với vòng đời mỗi người. Từ lúc sinh ra đến khi trưởng thành rồi nhắm mắt xuôi tay, người Mông đều mang theo bạc trên người, bởi bạc được coi là nơi hội tụ sức mạnh, nơi cư ngụ của thần linh, được thầy cúng phù phép để có chức năng siêu phàm là diệt trừ tà ma, chống gió độc, giữ cho linh hồn của con người luôn ở bên mình, không bỏ đi lang thang làm cho con người bị ốm đau.

Vòng vía bằng bạc được người Mông chế tác riêng để đeo cho trẻ em và người lớn khi bị ốm. Vòng vía thường được thiết kế một chiếc khóa móc ở quãng hở để khi đeo xong, thầy cúng cài khóa lại, coi như giữ hồn không cho vía rơi ra ngoài và ngăn ngừa các loài ma không được xâm phạm vào cơ thể… Trong gia đình có thành viên bị ốm đau lâu ngày không khỏi, người nhà nhờ thầy cúng tìm giúp nguyên nhân. Nếu sau khi xem, thầy nói hồn của người ốm đã bỏ đi lang thang đâu đó thì gia đình cần làm lễ cúng gọi hồn về. Sau khi cúng gọi hồn, thầy làm phép khóa hồn lại để không cho bỏ đi, lúc này người ốm sẽ khỏi bệnh. Khỏi bệnh rồi thì người được làm phép sẽ phải đeo vĩnh viễn chiếc vòng ấy trên cổ để luôn được khỏe mạnh. Người Mông còn dùng cả vòng tay, vòng chân bằng bạc để giữ hồn của người ốm, nhưng chủ yếu áp dụng với trẻ nhỏ theo yêu cầu của thầy cúng. Chiếc vòng này có thể tháo ra khi đứa trẻ đã lớn, nhưng đối với chiếc vòng cổ thì vẫn phải đeo.

Với người Mông, một bộ trang sức bạc cầu kỳ, nhiều chi tiết chạm khắc tinh xảo sẽ thể hiện địa vị, sự giàu có của người sở hữu. Những gia đình có điều kiện kinh tế thường cho con đeo 3 - 5 chiếc vòng cổ được làm từ bạc nguyên chất. Mỗi chiếc vòng cổ được làm ra từ 5 - 7 đồng bạc trắng hoa xòe do người Pháp đúc trước đây nên giá trị lên tới nhiều triệu đồng. Ngoài ra, bạc còn làm thành nhiều loại trang sức khác như hoa tai, nhẫn, vòng đeo tay… Mỗi trang sức là một tác phẩm nghệ thuật đầy tính sáng tạo, mô tả văn hóa đặc trưng của người Mông. Do đó, đồ trang sức bạc là món quà hồi môn có giá trị được cha mẹ tặng cho con gái trước khi bước chân về nhà chồng. 

Đặc biệt với phụ nữ Mông, trang sức bạc là điểm nhấn mang đến nét duyên dáng, vẻ sang trọng và đặc trưng riêng trên bộ trang phục truyền thống. Phụ nữ Mông sử dụng rất nhiều đồ trang sức bằng bạc như lược cài tóc, khuyên tai, vòng cổ, vòng tay… Họ còn đeo thêm cả bộ xà tích bạc bên hông để tăng thêm vẻ đẹp cho bộ trang phục. Các sản phẩm chạm khắc bạc khi kết hợp hài hòa trên y phục đã tạo nên bộ trang phục truyền thống mang đậm bản sắc đặc trưng của người Mông.

Trang sức bạc ẩn chứa nhiều thông điệp - bà Giàng Thị Chư ở xã Tả Van cho biết. Ví dụ, đeo nhẫn có tiết diện tròn là dấu hiệu của những người còn độc thân (trai chưa vợ, gái chưa chồng) hoặc đã goá vợ/chồng và đang có ý định tái giá. Phụ nữ đeo khuyên tai càng to càng chứng tỏ họ khỏe mạnh, chăm chỉ…