Những thanh âm đánh thức ký ức bản Mường

Khi vật dụng đời thường thành nhạc cụ

Ở Sơn La, đồng bào Mường cư trú chủ yếu tại các địa bàn xã Phù Yên, Bắc Yên, Mộc Châu, Mai Sơn và dọc lưu vực sông Đà. Trong đời sống văn hóa, cùng với dân ca, dân vũ, hệ thống nhạc cụ truyền thống góp phần tạo nên bản sắc riêng của cộng đồng.

Độc đáo trong số đó là đuống - một vật dụng quen thuộc được người Mường sáng tạo thành nhạc cụ. Đuống vốn là chiếc cối gỗ dùng để giã gạo hoặc đựng nước nhuộm chàm. Thân đuống thường được đẽo từ những loại gỗ chắc, rỗng lòng, có hình dáng dài như một chiếc thuyền độc mộc.

Khi có lễ Tết, hội mùa, cưới hỏi hay mừng nhà mới, chiếc đuống được đặt giữa không gian cộng đồng. Những người tham gia dùng chày gỗ tạo nên các nhịp giã, đập, đánh theo sự điều khiển của người giữ nhịp. Từ một công cụ lao động, đuống trở thành phương tiện biểu đạt niềm vui và những ước vọng của cộng đồng.

Ông Trần Văn Phấn, bản Kẽm, xã Mường Bang, là người am hiểu về đuống chia sẻ: với người Mường, tiếng đuống không đơn thuần để tạo không khí ngày hội. Âm thanh càng vang, càng rộn ràng càng thể hiện mong ước về một năm thuận lợi, mùa màng tốt tươi, bản làng bình yên. “Tiếng đuống vang lên là bà con biết ngày vui đã đến”.

Âm vang kết nối cộng đồng

Nếu đuống gắn với nhịp lao động và những cuộc vui, thì chiêng lại giữ vị trí đặc biệt trong đời sống tinh thần người Mường. Một bộ chiêng truyền thống gồm 12 chiếc, chia thành các nhóm với âm vực khác nhau. Khi diễn tấu, từng tiếng chiêng nối tiếp, hòa quyện, tạo thành lớp âm thanh trầm, bổng đặc trưng.

Chiêng thường xuất hiện trong lễ Tết, hội hè và những sự kiện quan trọng của bản. Tiếng chiêng không chỉ báo hiệu cuộc vui bắt đầu mà còn tạo sự gắn kết giữa các thành viên trong cộng đồng. Trong không gian bản làng, âm thanh ấy như một lời gọi mọi người cùng trở về với sinh hoạt chung, với những giá trị đã được trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Cùng với chiêng là trống gỗ, nhạc cụ tạo nên những nhịp điệu mạnh mẽ trong các hoạt động văn hóa. Theo ông Hà Văn Trung, bản Lằn, xã Mường Bang, người Mường có trống cái và trống con. Để làm được một chiếc trống tốt, người thợ phải lựa chọn gỗ chắc, xử lý kỹ phần thân và đặc biệt chú trọng khâu làm, phơi, bảo quản da bò. “Gỗ phải chắc, da phải tốt thì trống mới bền và vang. Làm trống tưởng đơn giản nhưng phải có kinh nghiệm”.

Mỗi loại nhạc cụ có cách tạo âm thanh riêng, nhưng khi cùng hiện diện trong ngày hội, đuống, chiêng, trống tạo thành một chỉnh thể âm thanh rộn ràng, góp phần làm nên diện mạo văn hóa của bản Mường

Giữ nhạc cụ cũng là giữ ký ức

Ngày nay nhạc cụ truyền thống vẫn được sử dụng tại các đội văn nghệ, lễ Tết và sinh hoạt cộng đồng. Một số nhạc cụ được điều chỉnh để phù hợp với hoạt động biểu diễn hiện đại, nhưng cách diễn tấu và âm sắc cơ bản vẫn được gìn giữ.

Ông Trần Hải Thanh, Chủ tịch UBND xã Mường Bang, cho rằng trống, chiêng, đuống vẫn có vị trí trong đời sống văn hóa của người dân. Việc tiếp tục sử dụng những nhạc cụ này trong các dịp cộng đồng không chỉ tạo không khí vui tươi mà còn giúp thế hệ trẻ hiểu hơn về truyền thống của dân tộc mình.

Không chỉ lưu giữ bằng thực hành, một số người Mường còn tìm cách bảo tồn nhạc cụ thông qua sưu tầm. Tại bản Vường Thịnh, xã Mường Cơi, anh Hà Chương nhiều năm tìm kiếm những chiếc đuống, bộ chiêng và vật dụng xưa gắn với đời sống người Mường.

Trong bộ sưu tập của anh có những chiếc đuống được cho là đã hàng trăm năm tuổi, cùng nhiều nhạc cụ và vật dụng sinh hoạt được truyền qua nhiều thế hệ. Với anh Chương, mỗi hiện vật không chỉ có giá trị vật chất mà còn là một “mảnh ký ức” về đời sống của cha ông.

Từ những hiện vật sưu tầm được, anh từng bước tạo dựng không gian văn hóa để giới thiệu với cộng đồng, nhất là thế hệ trẻ. Những chiếc đuống, bộ chiêng, chiếc trống cũ cùng các dụng cụ sinh hoạt được đặt cạnh nhau, giúp người xem hình dung rõ hơn về đời sống, lao động và phong tục của người Mường trước đây.

Bảo tồn những nhạc cụ truyền thống, vì thế, không đơn thuần là giữ lại một phương thức tạo âm thanh. Đó còn là giữ cách người Mường kể về mình - bằng nhịp chày, tiếng chiêng, tiếng trống và những câu chuyện được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Khi những thanh âm ấy còn hiện diện trong đời sống, di sản văn hóa Mường vẫn tiếp tục có sức sống trong hiện tại./.