Lễ hội Cơm mới đền Đông Cuông - Lan tỏa giá trị di sản

Trong đời sống của cư dân nông nghiệp, lễ mừng cơm mới mang ý nghĩa tri ân Tổ tiên, thần linh và thiên nhiên đã phù hộ cho mùa màng, đồng thời gửi gắm ước vọng về cuộc sống bình an, no đủ. Tại Đông Cuông, những giá trị ấy được thể hiện qua các nghi thức truyền thống và sự tham gia tích cực của cộng đồng trong khuôn khổ lễ hội.

Đền Đông Cuông là quần thể di tích gồm 4 điểm: Đền Chính, miếu Cô, miếu Cậu và miếu Đức Ông. Miếu Đức Ông tọa lạc bên hữu ngạn sông Hồng, đối diện đền chính về phía nam, cách khoảng 150m theo đường chim bay.

Theo sử sách, thư tịch cổ, đền Đông Cuông có từ đời Lê, được phát triển từ một miếu cổ thờ Đông Quang, thuộc trung tâm trại Quy Hóa thời Trần. Đền tọa lạc bên bờ sông Hồng, thuộc địa phận thôn Bến Đền, xã Đông Cuông. Đền Đông Cuông mang dáng dấp kiến trúc đền, chùa truyền thống với góc mái ngói cong, hình lưỡng long chầu nhật. Các cột đền được làm bằng gỗ tứ thiết, sơn son thếp vàng hình rồng cuốn, tạo vẻ trang nghiêm.

Trải qua những thăng trầm lịch sử, đền đã được trùng tu, tôn tạo 4 lần. Năm 2009, đền được công nhận là Di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia. Ngày 16/01/2023, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch quyết định ghi danh Lễ hội đền Đông Cuông vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Theo Chủ tịch Ủy ban Nhân dân xã Đông Cuông, nghi lễ cúng cơm mới đền Đông Cuông vào ngày Mão tháng Chín Âm lịch hằng năm là nghi lễ nông nghiệp truyền thống mang đậm bản sắc của người Tày Khao. Nghi lễ có ý nghĩa tổng kết một năm lao động, sản xuất, tạ ơn đất trời, thần linh, Thánh Mẫu Thượng Ngàn và Tổ tiên đã ban phước lành, phù hộ cho một năm mưa thuận gió hòa. Đồng thời, đây cũng là dịp để người dân gặp gỡ, giao lưu, học hỏi kinh nghiệm sản xuất nông nghiệp và giáo dục con cháu duy trì, bảo tồn, phát huy nét đẹp văn hóa truyền thống của người Tày Khao.

Lễ hội Cơm mới Đền Đông Cuông năm 2026 được tổ chức với các hoạt động dâng hương tại đền, khai mạc, biểu diễn nghệ thuật và những nghi thức chính của phần lễ. Chương trình khai mạc cùng các tiết mục nghệ thuật diễn ra tối 19/10, tạo không khí vui tươi, phấn khởi cho người dân và du khách. Điểm nhấn của lễ hội là các nghi lễ truyền thống gắn với tín ngưỡng dân gian, thể hiện nét văn hóa đặc trưng trong đời sống tinh thần của người Tày Khao.

Mở đầu chuỗi hoạt động là nghi lễ đón ông Mo và lễ dâng hương tại đền Đông Cuông. Đây là hoạt động thể hiện lòng thành kính, sự tri ân đối với các bậc tiền nhân; đồng thời góp phần gìn giữ không gian văn hóa tín ngưỡng truyền thống của địa phương.

Trong các nghi thức truyền thống, lễ mổ trâu đen và dâng lễ chính là những hoạt động quan trọng, thể hiện sự thành kính và lòng biết ơn của cộng đồng. Qua đó, người dân cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, bản làng bình yên, cuộc sống ngày càng ấm no.

Không chỉ mang ý nghĩa tâm linh, lễ hội còn góp phần lưu giữ phong tục, tập quán gắn với quá trình lao động sản xuất. Những nghi thức được duy trì qua nhiều thế hệ phản ánh mối quan hệ mật thiết giữa con người với thiên nhiên, mùa vụ và cộng đồng. Việc người dân trực tiếp tham gia chuẩn bị lễ vật, sản vật và các hoạt động lễ hội cũng góp phần trao truyền những giá trị văn hóa truyền thống cho thế hệ trẻ. 

Một trong những điểm nhấn nổi bật của Lễ hội Cơm mới đền Đông Cuông là đoàn rước sản vật nông nghiệp do các thôn chuẩn bị. Trong tiếng trống, tiếng chiêng, cùng cờ thần và bát bửu, các sản vật được rước trang trọng với sự tham gia của đại biểu và người dân trong trang phục dân tộc truyền thống. Mỗi thôn mang đến những sản vật đặc trưng, thể hiện sự phong phú của nông sản địa phương và nét riêng trong văn hóa ẩm thực. Thôn Sặt Ngọt chuẩn bị xôi ngũ sắc được tạo màu tự nhiên từ lá, củ, quả; thôn Bến Đền có bánh tẻ, bánh nẳng, bánh chưng; thôn Trung Tâm mang cụm lúa nếp; thôn Sài Lương có bánh dày; thôn Sân Bay chuẩn bị mâm cốm. Các thôn Khe Ván, Quang Minh góp những sản vật như gừng, ớt, khoai, sắn; thôn An Bình, Khe Rồng có ngô nếp, ngô tẻ và bí đỏ. Chuối, bưởi được chuẩn bị từ các thôn Đức An, Đập Dóm; măng, mía và những sản vật khác đến từ An Khang, Đông An.

Sự đa dạng của sản vật tạo nên bức tranh sinh động về đời sống sản xuất, đồng thời thể hiện sự cần cù, khéo léo của người dân trong lao động và chế biến thực phẩm. Đoàn rước không chỉ là hoạt động mang tính nghi lễ mà còn là dịp để các thôn giới thiệu thành quả lao động, phong tục và bản sắc văn hóa của mình. Thông qua từng mâm lễ, từng sản vật, ý nghĩa của mùa cơm mới được thể hiện cụ thể, gần gũi. Đây cũng là điểm có khả năng tạo sức hút đối với du khách muốn tìm hiểu đời sống bản địa, văn hóa nông nghiệp và những giá trị được cộng đồng gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Cùng với các nghi lễ truyền thống, phần hội được tổ chức với nhiều hoạt động thể thao, trò chơi dân gian, tạo không khí vui tươi, phấn khởi cho người dân và du khách. Những trò chơi dân gian gần gũi với đời sống cộng đồng không chỉ mang lại không khí sôi nổi mà còn tạo cơ hội giao lưu, tăng cường tinh thần đoàn kết giữa các thôn và người dân với du khách. Nhiều du khách chia sẻ, năm nào cũng đến dâng lễ vào ngày Lễ Cơm mới Đền Đông Cuông để cầu mong gửi gắm ước vọng về sức khỏe, bình an và may mắn cho bản thân và gia đình.

Thông qua việc tổ chức Lễ hội Cơm mới, xã Đông Cuông hướng tới gìn giữ, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống, đáp ứng nhu cầu sinh hoạt tín ngưỡng của nhân dân; đồng thời quảng bá hình ảnh di tích đền Đông Cuông và bản sắc văn hóa địa phương. Qua đó, lễ hội góp phần tạo thêm sản phẩm văn hóa, du lịch đặc trưng, thúc đẩy phát triển du lịch trên địa bàn tỉnh Lào Cai.