Bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống thông qua công nghệ số - Nhìn từ Lào Cai

Lào Cai là vùng đất hội tụ nhiều sắc màu văn hóa của 33 dân tộc anh em cùng chung sống. Trong bức tranh văn hóa đa dạng ấy, cộng đồng người Dao nổi bật với kho tàng di sản văn hóa phong phú từ chữ viết nôm Dao, nghi lễ cấp sắc, nghệ thuật trang trí hoa văn trên trang phục đến những làn điệu Páo dung ngọt ngào. Tuy nhiên, trước xu thế hiện đại hóa và hội nhập, nhiều nét đẹp giá trị văn hóa truyền thống đang đứng trước nguy cơ bị mai một. Trong bối cảnh đó, chuyển đổi số đã và đang trở thành "chìa khóa" quan trọng, mở ra hướng đi mới đầy triển vọng để bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa độc đáo của người Dao nơi đây.

Trước đây, việc bảo tồn văn hóa truyền thống phần lớn phụ thuộc vào phương thức truyền miệng hoặc lưu trữ bằng văn bản giấy, băng đĩa vật lý. Phương pháp này gặp nhiều hạn chế do thời gian, thời tiết khí hậu vùng cao dễ làm hư hỏng tài liệu, và quan trọng hơn là phạm vi tiếp cận cộng đồng rất hẹp. Chuyển đổi số đã thay đổi hoàn toàn cục diện đó bằng cách "số hóa" các di sản. Tại Lào Cai, các cơ quan chức năng cùng các nghệ nhân, trí thức người Dao đã bắt tay vào việc ghi âm, ghi hình, chụp ảnh và tư liệu hóa điện tử các nghi lễ truyền thống như lễ cấp sắc (di sản văn hóa phi vật thể quốc gia), các bài cúng cổ, hay kỹ thuật nhuộm chàm, thêu hoa văn của phụ nữ Dao đỏ. Những tư liệu này được lưu trữ bền vững nhờ kỷ thuật số.

Đặc biệt, chữ Nôm Dao - một loại hình văn hóa đặc biệt, nơi lưu giữ tri thức của người Dao đang được giải cứu nhờ công nghệ. Nhiều cuốn sách cổ chứa đựng triết lý nhân sinh, luật tục, y học cổ truyền độc đáo của người Dao vốn chỉ có các thầy tào, nghệ nhân già giữ gìn, nay đã được quét (scan) chất lượng cao và dịch nghĩa, hệ thống hóa thành các file tài liệu số. Điều này giúp cho thế hệ trẻ người Dao, dù ở bất cứ đâu, chỉ cần một chiếc điện thoại thông minh kết nối internet là có thể tiếp cận, học tập và hiểu về cội nguồn của dân tộc mình.

Không chỉ dừng lại ở lưu trữ, công nghệ số còn là bệ phóng đưa văn hóa người Dao bước ra thế giới rộng lớn. Các nền tảng mạng xã hội như Facebook, TikTok, YouTube trở thành không gian trình diễn văn hóa vô cùng sống động. Những bạn trẻ người Dao ở phường Sa Pa và các xã Bắc Hà, Bảo Thắng, Văn Chấn (tỉnh Lào Cai) giờ đây không chỉ là người thụ hưởng văn hóa mà đã trở thành những "đại sứ văn hóa" trên không gian mạng. Những video clip ngắn giới thiệu về nét đẹp của trang phục áo dài Dao Tuyển, những điệu nhảy  trong lễ cấp sắc, hay quy trình làm ra một chiếc khuyên tai bạc được dàn dựng sáng tạo, thu hút hàng triệu lượt xem. Không gian số đã xóa nhòa khoảng cách địa lý, mang thanh âm của tiếng pí lè, tiếng chuông đồng người Dao từ những bản làng xa xôi đến với công chúng trong và ngoài nước.

Một thành tựu không thể không nhắc đến là sự kết hợp giữa chuyển đổi số trong bảo tồn văn hóa với phát triển du lịch thông minh tại Lào Cai. Du lịch sinh thái, du lịch cộng đồng tại các xã người Dao như Tả Phìn, Bắc Hà… đã có những bước chuyển mình mạnh mẽ. Các điểm du lịch này đã áp dụng mã QR để du khách quét và tự động nghe thuyết minh bằng nhiều ngôn ngữ về lịch sử bản làng, ý nghĩa của các kiến trúc nhà ở hay công dụng của bài thuốc tắm lá thuốc người Dao đỏ nổi tiếng. Sự hỗ trợ của công nghệ thực tế ảo (VR) và thực tế tăng cường (AR) trong tương lai hứa hẹn sẽ còn cho phép du khách trải nghiệm không gian văn hóa Dao một cách chân thực nhất ngay cả khi họ chưa đặt chân đến Lào Cai. Chính nguồn lợi kinh tế từ du lịch số này đã quay trở lại kích thích lòng tự hào dân tộc, giúp người dân có thêm sinh kế và động lực để giữ gìn nghề thêu, nghề làm thuốc và các làn điệu dân ca của cha ông.

Tuy nhiên, hành trình chuyển đổi số trong bảo tồn văn hóa dân tộc Dao tại Lào Cai vẫn còn không ít rào cản. Đó là hạ tầng công nghệ ở các vùng sâu, vùng xa có nơi còn chưa đồng bộ; trình độ tiếp cận công nghệ của các nghệ nhân lớn tuổi - những "báu vật nhân văn sống" - còn hạn chế; và nguồn kinh phí dành cho việc số hóa bài bản, quy mô lớn vẫn còn eo hẹp.

Để giải quyết bài toán này, bên cạnh sự đầu tư mạnh mẽ của Nhà nước về hạ tầng mạng và thiết bị, điều cốt lõi là phải khơi dậy được tinh thần tự chủ của chính cộng đồng người Dao, đặc biệt là thế hệ thanh niên trí thức. Việc thành lập các câu lạc bộ văn hóa số, tổ chức các lớp học chữ Nôm Dao trực tuyến, hay các cuộc thi sáng tạo nội dung số về chủ đề văn hóa bản địa sẽ là những giải pháp thiết thực.

Chuyển đổi số không làm mất đi bản sắc, mà ngược lại, nó tạo ra một "môi trường sinh thái mới" để văn hóa truyền thống định hình và phát triển dòng chảy của mình trong thời đại công nghệ. Những nỗ lực ứng dụng công nghệ vào bảo tồn văn hóa dân tộc Dao ở Lào Cai đã và đang chứng minh rằng: khi di sản của quá khứ được thắp sáng bằng công nghệ của tương lai, nó sẽ tạo ra một sức sống trường tồn, góp phần làm phong phú thêm kho tàng văn hóa của đại gia đình các dân tộc Việt Nam.