Bộ Gu thường được chế tác và treo trong nhà vào dịp lễ hội ăn trâu mừng lúa mới, một nghi lễ nông nghiệp quan trọng của người Co. Nếu cây nêu là trục thiêng ngoài trời thì Bộ Gu chính là “trục linh hồn” trong không gian sinh hoạt gia đình, nơi kết nối con người với thế giới thần linh. Với người Co, Gu không đơn thuần là vật phẩm mỹ thuật mà là đồ thờ, là linh vật để dâng cúng các vị thần cai quản mùa màng, đất đai và sự sống.
Người Co chọn gỗ cây pút, loại gỗ có thớ mềm, dễ chạm khắc để làm Gu. Trước khi tạo hình, thân gỗ được hun khói bếp rồi phủ bằng hỗn hợp muội khói và cây rau lang để tạo nền màu đen huyền bí. Trên nền đen ấy, các hoa văn, hình vẽ màu trắng hiện lên rõ nét, được tạo từ vôi. Ngoài ra, nghệ nhân còn sử dụng màu đỏ gạch từ củ nghệ, hạt cau để phối màu, làm cho các họa tiết thêm sinh động. Tất cả đều là chất liệu tự nhiên, gắn bó mật thiết với đời sống núi rừng, phản ánh tư duy thẩm mỹ mộc mạc nhưng tinh tế của người Co.
Hệ thống Gu trong ngôi nhà người Co rất đa dạng, được bố trí ở những vị trí nhất định. Có Gu Bla (Gu tròn) treo lơ lửng giữa nhà; Gu Mók treo ở cửa ra vào; Gu Mók Tum treo ở cửa bếp và Gu Tum treo lửng trên bếp. Trong đó, Gu Bla là loại quan trọng và được trang trí cầu kỳ nhất, trở thành điểm nhấn nổi bật trong toàn bộ không gian nhà dài.
Bộ Gu tròn treo dưới mái nhà dàiGu Bla có cấu trúc độc đáo gồm thân Gu và bốn lá Gu, tạo thành tám tai Gu xòe ra bốn phía. Theo quan niệm của người Co, tám tai Gu được chia làm hai tầng: bốn tai hình tròn ở trên gọi là Gu mái (Gu Pi), tượng trưng cho nữ thần Mo Huýt, vị thần giữ giống lúa, mang lại sự no ấm; phía dưới là bốn tai có đầu nhọn gọi là Gu trống (Gu Pô), tượng trưng cho thần Cơi Vách. Cấu trúc ấy thể hiện rõ tư duy âm, dương, sinh sôi và cân bằng vũ trụ trong thế giới quan sơ khai của đồng bào Co.
Trên đỉnh Gu Bla thường treo tượng chim đại bàng (síp trác) bằng gỗ. Đây vừa là linh vật trang trí vừa là “con rối” nghi lễ. Dưới bụng chim có luồn dây, khi hành lễ, thầy cúng giật nhẹ để đầu và đuôi chim chuyển động như đang bay lượn. Hình ảnh ấy mang ý nghĩa linh thiêng, biểu trưng cho sự kết nối giữa con người và thế giới thần linh, giữa mặt đất và bầu trời.
Hoa văn trên các loại Gu rất phong phú. Bên cạnh các họa tiết hình học còn có hình cây lúa, cây quế, hoa lá, các loài thú quen thuộc như heo, hươu, nai, voi, hổ, thỏ… và cả các tinh tú như Mặt Trời, Mặt Trăng, ngôi sao. Mỗi hình tượng đều phản ánh sinh động cuộc sống thường ngày, môi trường sinh tồn và niềm tin tín ngưỡng của người Co, tạo nên một “bức tranh vũ trụ thu nhỏ” dưới mái nhà.
Trong nghi lễ, Bộ Gu là trung tâm diễn ra các hoạt động cúng tế và diễn xướng dân gian. Thầy cúng mặc áo dài, khăn đóng, bưng cơi tro thờ có cắm đèn sáp, gia chủ mang lễ vật đi vòng quanh Gu Bla theo chiều kim đồng hồ, theo sau là đội cồng chiêng và những vũ nữ trong điệu múa ca đấu say mê. Không gian ấy vừa trang nghiêm, vừa sống động, thể hiện sự hòa quyện giữa tín ngưỡng, nghệ thuật và cộng đồng.
Ngày nay, Bộ Gu được phục dựng và trưng bày tại Làng Văn hóa – Du lịch các dân tộc Việt Nam (TP.Hà Nội) và xuất hiện trở lại trong nhiều lễ hội truyền thống ở các địa phương có đồng bào Co sinh sống. Tuy vậy, Bộ Gu cũng đang đứng trước nguy cơ mai một khi nhiều nghệ nhân am hiểu kỹ thuật chạm khắc, pha màu truyền thống đã qua đời. Việc phục dựng lễ hội, tổ chức các cuộc thi sáng tạo, sưu tầm và trưng bày Gu tại bảo tàng, nhà văn hóa làng bản là hướng đi cần thiết để bảo tồn linh vật độc đáo này. Bởi hơn cả một vật trang trí, Bộ Gu chính là linh hồn văn hóa, là niềm tin và ký ức thiêng liêng của người Co được lưu giữ dưới mái nhà qua bao thế hệ.
