Cấu trúc bản làng truyền thống của người Bru-Vân Kiều và Tà Ôi

Theo nghiên cứu của ông Lê Văn Quyền - nguyên Trưởng ban làng Dân tộc tỉnh Quảng Trị (cũ), mỗi cộng đồng người Bru-Vân Kiều và Tà Ôi sẽ lập một bản riêng, chủ yếu ở ven sông, suối, dọc theo các thung lũng nhỏ hoặc các triền đồi, chân núi, gần nguồn nước sinh hoạt, thuận lợi cho sản xuất nương rẫy, săn bắt thú rừng, hái lượm lâm thổ sản, cung cấp chất đốt… và đặc biệt là phải có sự đồng ý của thần linh.

Cấu trúc bản truyền thống thường theo hình tròn, tứ giác, chữ U hoặc hình nan quạt. Mỗi bản quần tụ trên dưới 100 nhân khẩu, từ 10 đến vài chục nóc nhà. Khoảng cách giữa hai bản thường khá lớn, đôi khi những dòng chảy hay dãy núi cao được đồng bào sử dụng làm ranh giới tự nhiên để xác định địa giới bản.

Cách đặt tên bản được đồng bào sử dụng theo trực giác tự nhiên, song khi đã xác định thì mãi mãi một danh xưng, không ai có thể thay đổi. Cách đặt tên bản thường dựa trên các tiêu chí như: gắn với tên một loại cây (bản cây Đa, bản Khoai…); gắn với tên khe suối (bản khe Paling, bản khe Apai…); gắn với tên sông (Bản Rào Quán, bản Ba Lòng…); gắn với tên núi (bản Động Tranh, bản Động Tri…); gắn với tên địa hình (bản Cát, bản Đồi…); tên vay mượn người Kinh (Trại Cá, Đá Bàn…). Cũng có trường hợp đặt theo cảm tính nên không có ý nghĩa nội dung (ví dụ Tamêl, Parngiau…) nhưng danh xưng đó vẫn có giá trị thiêng liêng. Sau này, khi xã hội biến đổi và trải qua nhiều bước ngoặt lịch sử, tên các bản mới lập cũng được đặt theo những tên mới như Phú An, Phú Thành, Vĩnh Hà… Đồng bào rất tôn trọng và tự hào về tên bản của mình.

Ở đầu bản đều dựng một cái miếu được coi như cửa ngõ của bản. Các nhà ở nhất thiết phải hướng tới ngôi nhà chung của bản. Những bản không có ngôi nhà chung thì thay vào vị trí ấy là một khoảng sân rộng dùng làm nơi sinh hoạt, hội hè. Những ngôi nhà trong bản phải đảm bảo một nguyên tắc là các đòn nóc không được đâm vào nhau. Xung quanh bản thường được bao bọc bằng hệ thống hàng rào kiên cố để chống thú dữ, trộm cắp, giặc dã. Hàng rào cao từ 1,5-2m, được làm từ gỗ, tre, lồ ô… chôn xuống đất và kết nối với nhau bằng dây mây, dây rừng. Khi rào bản, đồng bào làm một cổng chính để ra vào và một cổng phụ dùng khi có chuyện bất trắc. Cổng bản được chọn về hướng thuận lợi nhất cho việc đi lại.

Trong phạm vi đất bản có một khu vực làm nghĩa địa chung, là nơi cây cối um tùm, xanh tốt quanh năm, nằm về phía Tây của bản. Tại khu vực đó, cư dân không được đốt rừng làm nương rẫy, không ai đi lại, không ai đến gần để săn bắt.

Mỗi bản có một người chủ, thường là người của dòng họ gốc cha truyền con nối qua nhiều thế hệ, có tài năng, đức độ, uy tín, am hiểu phong tục tập quán, tín ngưỡng, có tài ngoại giao, quân sự, sản xuất chịu trách nhiệm điều hành, quản lý mọi công việc của bản. Giúp việc cho chủ bản có thủ lĩnh quân sự là người trực tiếp chỉ huy dân binh trong chiến đấu. Thời bình, thủ lĩnh quân sự có nhiệm vụ đôn đốc dân bản làm hàng rào, cùng các chiến binh tham gia bảo vệ trật tự trị an của bản. Thầy cúng, thầy mo là những người rất có uy tín trong cộng đồng người Bru-Vân Kiều và Tà Ôi, được dân bản kính trọng. Hội đồng già bản gồm các trưởng họ, người có công tìm ra vùng đất mới cho bản cùng tất cả người cao tuổi trong bản có trách nhiệm tư vấn cho trưởng bản. Hội đồng này là một tổ chức không thể thiếu trong bộ máy tự quản của bản. Họ rất được coi trọng và được coi như rường cột trong gia đình và trong bản.

Trong xã hội đương đại, cấu trúc bản truyền thống của người Bru-Vân Kiều và Tà Ôi đã có nhiều thay đổi dưới tác động của quá trình định canh định cư, xây dựng nông thôn mới và phát triển hạ tầng vùng dân tộc thiểu số và miền núi. Nhiều bản đã được quy hoạch theo các trục đường giao thông, nhà ở xây dựng kiên cố hơn. Tuy nhiên, bản vẫn là đơn vị cư trú và tổ chức xã hội cơ bản của cộng đồng. Các thiết chế văn hóa cộng đồng, mối quan hệ láng giềng, dòng họ và các hoạt động sinh hoạt tập thể vẫn giữ vai trò quan trọng trong đời sống. Sự chuyển biến này phản ánh quá trình thích ứng của người Bru-Vân Kiều và Tà Ôi với điều kiện phát triển mới, đồng thời cho thấy khả năng duy trì những giá trị cốt lõi của cấu trúc bản làng truyền thống trong bối cảnh hiện đại hóa.