Chậu ngọc dùng để đựng nước cho nhà vua rửa tay, tẩy trần trước khi thực hiện các nghi lễ quan trọng, đặc biệt là những dịp tế lễ của triều đình.Chậu ngọc bịt vàng - vật dụng trong những đại lễ cung đình
Chậu ngọc, hay còn gọi là quán tẩy, là một trong những vật dụng quý hiếm từng được sử dụng trong nghi lễ của triều đình. Công dụng của nó là đựng nước để nhà vua rửa tay, tẩy trần trước khi thực hiện các nghi lễ quan trọng, đặc biệt là những dịp tế lễ của triều đình.
Hiện vật có hình dáng vành miệng rộng, loe ngang, thành vát và đáy bằng. Bên trong lòng chậu được chạm nổi cành hoa cúc. Trong hệ thống biểu tượng truyền thống, cúc là một trong bốn loài cây thuộc nhóm “tứ quý” gồm tùng - cúc - trúc - mai, gắn với những ý niệm về trường thọ, may mắn, phúc lộc và phẩm chất của người quân tử.
Điểm gây ấn tượng mạnh nhất ở hiện vật là phần vành miệng được bọc vàng dát mỏng ở cả mặt trên và mặt dưới. Trên mặt vành, những đường diềm bằng chuỗi hạt màu hồng tạo thành một lớp trang trí cầu kỳ. Xen trong đó là các loại đá quý được cẩn thành hình bốn cặp cá, biểu tượng cho sự may mắn, thịnh vượng; tám hình con dơi chầu chữ Thọ, gợi đến quan niệm về “ngũ phúc”: Phúc, Lộc, Thọ, Khang, Ninh. Các mảng đá quý, ngọc và san hô nhiều màu được phối hợp, tạo nên một tổng thể trang trí giàu màu sắc nhưng vẫn thể hiện sự công phu trong chế tác.
Đáng chú ý, ở mặt dưới vành miệng còn khắc chữ Hán ghi rõ trọng lượng vàng sử dụng: “Bát ngũ tuế kim, cộng trọng thập thất lượng, nhất tiền thất phân”, được hiểu là vàng tám tuổi rưỡi, tổng trọng lượng mười bảy lượng, một chỉ bảy phân. Chi tiết này không chỉ giúp nhận diện chất liệu quý của hiện vật mà còn cho thấy sự cẩn trọng trong chế tác và quản lý những vật dụng phục vụ nghi lễ cung đình.
Đài sen - vẻ đẹp của biểu tượng thanh khiết
Đài sen là vật thờ hoặc được dùng để đặt những lễ vật nhỏ trong quá trình cử hành nghi lễ. Nếu chậu ngọc gắn với nghi thức tẩy trần của nhà vua thì đài sen lại thuộc về không gian thờ tự và thực hành tín ngưỡng. Trong văn hóa Việt Nam, hoa sen được xem là biểu tượng của sự tinh khiết, thanh cao, lòng nhân ái, ý chí và nghị lực vươn lên. Hình tượng hoa sen cũng xuất hiện phổ biến trong các cổ vật cung đình triều Nguyễn đang được lưu giữ tại Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng.
Đài sen là vật thờ hoặc được dùng để đặt những lễ vật nhỏ trong quá trình cử hành nghi lễ. Theo quan niệm Phật giáo, hoa sen còn gắn với quy luật nhân quả và vòng tuần hoàn của sự sống: hoa nở tượng trưng cho quá khứ, đài sen tượng trưng cho hiện tại, hạt sen tượng trưng cho tương lai. Đài sen còn tượng trưng cho quả công đức khi vừa kết hoa, thì gương (đài) sen tượng hình và bắt đầu đơm hạt, tựa như khi người hành giả vừa phát tâm bồ đề thì quả công đức bắt đầu nảy mầm. Từ đó, đài sen đặt trên không gian thờ vừa mang ý nghĩa tâm linh, vừa mang tính thẩm mỹ cao, thể hiện lòng thành kính và sự tôn trọng đối với Tổ tiên.
Đài sen được lưu giữ tại Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng được chế tác từ đá ngọc có màu xanh không đồng đều. Hiện vật được chạm khắc theo hình một bông sen đang nở. Vòng ngoài gồm 12 cánh sen, đường kính 10,9 cm; vòng thứ hai cũng gồm 12 cánh, đường kính 7,2 cm; chính giữa là gương sen có đường kính 4,4 cm. Phần đế được tạo hình bằng tám cánh sen nối liền nhau.
Những con số trên đài sen không chỉ mang tính trang trí. 12 cánh hoa gợi nhớ tới 12 lời nguyện lớn của Đức Phật Dược Sư nhằm cứu độ chúng sinh. 8 cánh sen ở phần đế tượng trưng cho Bát chính đạo (tám con đường chính đạo). 8 cánh sen còn tượng trưng cho tám đức tính quý báu của người tu hành (thanh tịnh, không nhiễm, kiên nhẫn, thanh lương, viên dung, ngẫu không, hành trực, bồng thực).
Như vậy, đài sen là một hiện vật mà hình thức và ý nghĩa gần như hòa làm một. Người thợ không chỉ tạo ra hình dáng một đóa sen bằng đá ngọc mà còn gửi vào cấu trúc của hiện vật những biểu tượng tôn giáo. Từ số lượng cánh sen đến cách tạo hình, mỗi chi tiết đều góp phần làm rõ vai trò của hiện vật trong không gian thờ tự.
Chậu ngọc và đài sen là những hiện vật độc đáo, minh chứng sống động cho trình độ thủ công tinh xảo. Qua từng chi tiết chạm khắc, chất liệu quý hiếm và công dụng đặc biệt, hai hiện vật này thể hiện rõ quan niệm về lễ nghi, sự tôn kính Tổ tiên và tinh thần đề cao đạo lý “Uống nước nhớ nguồn” của dân tộc. Những hiện vật này không chỉ mang giá trị lịch sử và mỹ thuật, mà còn góp phần khắc họa sâu sắc bản sắc văn hóa cung đình Việt Nam. Hiện nay, Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng đang lưu giữ và phát huy giá trị của những hiện vật này.
