Cây chè San Tuyết cổ thụ Ôn Ốc có tuổi đời hàng trăm nămTheo lời kể của các bậc cao niên, khi họ sinh ra đã thấy những cây chè Shan tuyết cổ thụ có trên sườn núi Pha Đét. Kỳ lạ ở chỗ, những cây chè này không phải do con người trồng mà được xem như “lộc trời” ban tặng. Bao đời nay, người Mông nơi đây vẫn hái lá nấu nước uống hằng ngày.
Thế nhưng đã có thời điểm những cây chè cổ thụ ấy đứng trước nguy cơ mai một. Khi giá trị kinh tế chưa được nhìn nhận đúng mức, cây chè không được chăm sóc, nhiều cây bị sâu bệnh, thậm chí bị chặt bỏ để trồng cây khác. Từ năm 2019, khi người dân bản Ôn Ốc quyết tâm giữ gìn những cây chè còn lại và Hợp tác xã Tây Bắc vào cuộc đồng hành, gần 200 cây chè cổ thụ được khoanh nuôi, chăm sóc theo hướng hữu cơ, không sử dụng phân bón hóa học hay thuốc bảo vệ thực vật. Nội dung bảo vệ vùng khoanh nuôi chè được đưa vào hương ước, quy ước cộng đồng.
Không chỉ dừng ở bảo tồn, hợp tác xã Tây Bắc còn liên kết với những hộ dân sở hữu đất có cây chè cổ thụ để khai thác giá trị kinh tế của chúng một cách bền vững. Toàn bộ gần 200 cây chè cổ thụ được hợp tác xã thuê khoán trong thời hạn 10 năm để quản lý, chăm sóc và khai thác theo quy trình thống nhất. Người dân vẫn là chủ sở hữu cây, nhưng được hướng dẫn kỹ thuật đốn tỉa, hạ tán, bón phân hữu cơ, thu hái “một tôm hai lá” và cải tiến quy trình sao chè. Cách làm này vừa bảo vệ cây, vừa nâng cao chất lượng sản phẩm.
Hiệu quả kinh tế từ cây chè ngày càng rõ nét. Bình quân mỗi năm, hợp tác xã thu khoảng 1 tấn búp tươi, chế biến được khoảng 200 kg chè khô chất lượng cao. Người dân tham gia chăm sóc và thu hái được trả công 20.000 đồng/kg búp tươi, có thêm nguồn thu nhập ổn định bên cạnh nương ngô, nương sắn. Với nhiều hộ, đây là khoản thu quan trọng, giúp trang trải sinh hoạt và đầu tư sản xuất.
Cây chè gắn bó lâu đời với người dân vùng cao Ôn ỐcNói về giá trị của cây chè cổ thụ đối với người dân nơi đây, ông Vàng Lao Tống, thành viên hợp tác xã Tây Bắc cho biết, trước đây bà con chủ yếu khai thác tự nhiên, chưa chú trọng kỹ thuật nên năng suất và giá trị thấp. Từ khi hợp tác xã hướng dẫn cụ thể cách chăm sóc, tỉa tán, thu hái đúng quy chuẩn, cây chè sinh trưởng tốt hơn, búp đều và chất lượng ổn định. Nhờ được hướng dẫn kỹ thuật, bà con chúng tôi có thêm thu nhập, cuộc sống đỡ vất vả hơn.
Anh Vừ A Tống, một trong những hộ dân có nhiều cây chè cổ thụ chia sẻ, hiện nay, gia đình anh liên kết với 10 hộ khác cùng chăm sóc, thu hái và sao chè cung cấp cho hợp tác xã. Nhờ áp dụng kỹ thuật mới, sản lượng chè tăng lên qua từng năm, đầu ra ổn định nên thu nhập cũng được nâng cao hơn.
Dấu mốc quan trọng trong hành trình nâng tầm giá trị chè đến vào tháng 6/2025, khi sản phẩm chè Shan tuyết Ôn Ốc được công nhận đạt OCOP 4 sao cấp tỉnh. Danh hiệu OCOP giúp sản phẩm dễ dàng tiếp cận thị trường hơn, tạo niềm tin cho người tiêu dùng và mở rộng đầu ra thông qua xúc tiến thương mại, các kênh phân phối và sàn thương mại điện tử.
Chè Shan tuyết cổ thụ không chỉ mang lại giá trị kinh tế từ chế biến trà mà còn góp phần quảng bá hình ảnh vùng chè. Khi được biết đến rộng rãi, nơi đây trở thành điểm du lịch hấp dẫn, tạo thêm nguồn thu cho người dân địa phương thông qua dịch vụ ăn uống và kinh doanh đặc sản địa phương.
Ông Lại Hữu Hưng, Phó Chủ tịch Ủy ban Nhân dân xã Chiềng Hặc cho biết, địa phương xác định chè Shan tuyết cổ thụ bản Ôn Ốc không chỉ là cây trồng truyền thống mà còn là hướng phát triển kinh tế quan trọng trong thời gian tới. Mục tiêu của xã là xây dựng vùng chè Shan tuyết theo hướng bền vững, gắn bảo tồn nguồn gen với nâng cao giá trị thương mại để cây chè thực sự trở thành nguồn thu nhập ổn định, lâu dài cho người dân trong bản, đặc biệt là đồng bào Mông. Ngoài gần 200 cây cổ thụ hiện có, địa phương đã trồng mới khoảng 1.000 cây chè Shan tuyết để tạo nguồn kế cận, bảo đảm sinh kế lâu dài.
Từ chỗ từng bị lãng quên, chè Shan tuyết cổ thụ Ôn Ốc nay đang góp phần tạo việc làm, tăng thu nhập và thay đổi phương thức sản xuất của người Mông nơi đây. Khi giá trị di sản được gìn giữ và khai thác đúng hướng, hương chè sẽ còn bay xa, mang theo câu chuyện trăm năm của núi rừng Sơn La trên hành trình phát triển kinh tế và du lịch./.
