Chợ phiên Mèo Vạc - Nơi văn hóa tạo ra sinh kế

Ông Lò Sỉ Páo (người Lô Lô) - Già làng tại xã Mèo Vạc, tỉnh Tuyên Quang vừa bước vừa cười: “Ở Mèo Vạc, một năm có 50 lần Tết. Một cái Tết của người Mông, một cái Tết của người Kinh, còn lại là… 48 ngày Tết chợ”.

Câu nói tưởng chừng giản dị, nhưng lại gói trọn tinh thần của chợ phiên nơi đây, nơi mà mỗi phiên chợ không chỉ là giao dịch, mà là hội tụ, là sum vầy, là đời sống văn hóa được tái hiện sống động nhất.

Ngày nay, khi nhắc đến Mèo Vạc, người ta không còn chỉ nghĩ về “núi dựng, rừng thiêng” hay sự cách trở của miền biên ải. Những con đường uốn lượn qua đèo đá, những tuyến giao thông được đầu tư mở rộng đã kết nối vùng cao với miền xuôi. Cùng với đó là nguồn lực từ các chương trình lớn như xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và đặc biệt là Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021-2025 (Chương trình 1719)…

Những chính sách ấy không chỉ làm thay đổi diện mạo hạ tầng, mà còn tạo nền tảng cho sự chuyển mình trong đời sống kinh tế - xã hội của đồng bào. Và trong dòng chảy ấy, chợ phiên Mèo Vạc trở thành một điểm tựa quan trọng, nơi vừa giữ gìn bản sắc, vừa mở ra sinh kế mới.

Chợ được đầu tư, cải tạo khang trang hơn, không gian buôn bán thuận tiện hơn. Nhưng điều quan trọng nhất vẫn được giữ nguyên: tinh thần của một phiên chợ vùng cao mộc mạc, chân thành và đậm đà bản sắc.

Khi mặt trời còn chưa ló rạng, chợ đã đông kín người. Từ trẻ nhỏ đến người già, từ những cô gái xúng xính váy áo thổ cẩm đến những người đàn ông khoác áo chàm, tất cả đều đổ về chợ như đi hội.

Có người mang theo gùi ngô, gùi rau, vài con gà, đôi chục trứng. Có người chỉ đi “chơi chợ” không mua bán gì, chỉ để gặp nhau, trò chuyện, uống chén rượu, ăn bát thắng cố nóng hổi trong làn sương lạnh.

Ở đây, khái niệm “mua bán” dường như cũng mang một sắc thái khác. Người bán không mời chào, không chèo kéo. Người mua không mặc cả ồn ào. Mọi thứ diễn ra chậm rãi, đủng đỉnh, như chính nhịp sống của núi rừng.

Có những gian hàng không dùng tiền, mà trao đổi bằng hiện vật. Một con gà đổi lấy đôi thúng, vài chục trứng đổi lấy nông cụ. Những giao dịch tưởng chừng giản đơn ấy lại phản ánh một hệ giá trị bền vững, nơi niềm tin và sự công bằng được đặt lên hàng đầu.

Chợ phiên Mèo Vạc cũng là nơi hội tụ của 17 dân tộc anh em cùng sinh sống trên địa bàn. Mỗi phiên chợ là một bức tranh đa sắc, nơi văn hóa được “mặc” lên từng con người.

Những cô gái Lô Lô từ xã Sơn Vĩ (tỉnh Tuyên Quang), nơi mây trắng quanh năm phủ kín, xuống chợ trong bộ trang phục rực rỡ như mang theo cả bầu trời. Những người phụ nữ Dao từ xã Sủng Máng đi bộ hàng chục cây số chỉ để mua một con dao mới. Những cô gái (ở xã Mèo Vạc) rủ nhau xuống chợ khoe bộ váy vừa thêu xong, từng đường kim mũi chỉ vẫn còn nguyên nếp hồ.

Ở một góc chợ, những chàng trai Khâu Vai sau vài chén rượu đã bắt đầu cất lên tiếng khèn lá, khèn môi, những giai điệu tình tứ vang vọng giữa núi rừng. Ở góc khác, những cụ già từ Cán Chu Phìn, Lũng Pù ngồi nhâm nhi bát thắng cố, kể cho nhau nghe chuyện mùa vụ, chuyện chăn nuôi, chuyện đời sống đổi thay nhờ chính sách của Nhà nước.

Những câu chuyện ấy không cần sân khấu, không cần ánh đèn, nhưng lại là “di sản sống” quý giá, nơi văn hóa không chỉ được lưu giữ, mà được thực hành mỗi ngày.

Nhìn từ trên cao, chợ phiên Mèo Vạc như một dải mây ngũ sắc vắt ngang thung lũng. Hàng trăm gian hàng thổ cẩm rực rỡ sắc màu, nổi bật giữa nền đá xám của cao nguyên.

Người Mông có một quan niệm giản dị: muốn biết người phụ nữ có khéo léo hay không, hãy nhìn vào bộ váy áo mà họ làm ra. Một bộ trang phục hoàn chỉnh, đặc biệt là những bộ váy vẽ bằng sáp ong, có thể mất hàng tháng, thậm chí hàng năm để hoàn thành.

Từng đường nét, từng hoa văn không chỉ là trang trí, mà là ký ức, là tri thức, là niềm tự hào được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Chính những sản phẩm ấy, khi xuất hiện ở chợ phiên, không chỉ là hàng hóa, mà còn là “câu chuyện văn hóa”, thứ mà du khách sẵn sàng tìm kiếm, trải nghiệm và trân trọng.

Một trong những điểm nhấn đặc biệt của chợ phiên Mèo Vạc là khu chợ bò, nơi được ví như “sàn giao dịch bò” lớn nhất vùng biên viễn.

Từ những năm 2000, khi địa phương đẩy mạnh phát triển chăn nuôi hàng hóa, khu chợ bò dần trở thành điểm hẹn của hàng trăm con trâu, bò từ khắp các vùng lân cận. Thương lái từ các tỉnh miền xuôi như Phú Thọ, Thái Nguyên,… cũng tìm đến đây, tạo nên một thị trường sôi động.

Chợ bò không chỉ là nơi mua bán, mà còn là thước đo cho sự phát triển kinh tế của địa phương. Mỗi con bò được bán đi là một nguồn thu nhập, là kết quả của cả quá trình lao động, chăm sóc của người dân.

Từ những phiên chợ như vậy, kinh tế hàng hóa từng bước hình thành, góp phần nâng cao thu nhập, cải thiện đời sống của đồng bào vùng cao.

Không thể không nhắc đến ẩm thực, một “linh hồn” khác của chợ phiên Mèo Vạc. Những bát thắng cố nghi ngút khói, những mâm xôi bảy màu thơm mùi thảo mộc, những chén rượu ngô nồng ấm… tất cả tạo nên một không gian ẩm thực vừa mộc mạc, vừa cuốn hút.

Du khách đến đây không chỉ để mua sắm, mà còn để “ăn” văn hóa, “uống” văn hóa, và cảm nhận một cách chân thực nhất đời sống của người dân bản địa.

Chính sự kết hợp giữa “văn hóa, ẩm thực, con người’ đã làm nên sức hấp dẫn riêng có của chợ phiên Mèo Vạc, khiến bất kỳ ai một lần ghé thăm cũng khó lòng quên được.

Trong những năm gần đây, cùng với sự quan tâm của Nhà nước và chính quyền địa phương, chợ phiên Mèo Vạc không chỉ được bảo tồn, mà còn được “nâng tầm” thành sản phẩm du lịch đặc trưng.

Du khách đến chợ không chỉ để tham quan, mà còn được trải nghiệm: tham gia trò chơi dân gian, thưởng thức nghệ thuật truyền thống, tìm hiểu nghề thủ công, và đặc biệt là hòa mình vào không gian văn hóa sống động của cộng đồng.

Điều quan trọng là, trong quá trình phát triển du lịch, yếu tố bản sắc vẫn được đặt lên hàng đầu. Không có sự “sân khấu hóa” thái quá, không có sự thương mại hóa làm mất đi giá trị gốc. Chợ vẫn là chợ của người dân và du khách chỉ là người “đến chơi”, “đến cảm nhận”.

Đó chính là cách phát triển bền vững, khi văn hóa không bị biến dạng, mà trở thành nền tảng cho sinh kế.

Từ chợ phiên Mèo Vạc (tỉnh Tuyên Quang), có thể thấy rõ một điều: khi văn hóa được đặt đúng vị trí, nó không chỉ là di sản, mà còn là nguồn lực.

Nguồn lực ấy không nằm ở những điều lớn lao, mà ở chính những gì gần gũi nhất: bộ váy thổ cẩm, bát thắng cố, tiếng khèn, hay phiên chợ mỗi tuần.

Khi những giá trị ấy được gìn giữ và khai thác đúng cách, chúng sẽ trở thành động lực phát triển, giúp người dân không phải rời bỏ quê hương mà vẫn có thể cải thiện cuộc sống.

Chợ phiên tan khi mặt trời đã lên cao, khi những chiếc gùi sau lưng đã đầy ắp hàng hóa. Người ta lại lặng lẽ trở về bản làng, mang theo những gì đã mua, và cả những niềm vui giản dị.

Nhưng dư âm của phiên chợ vẫn còn đó, trong tiếng cười, trong lời ca, trong những bước chân hối hả mà ấm áp.

Chợ phiên Mèo Vạc không chỉ là một địa điểm, mà là một “không gian sống”, nơi văn hóa được nuôi dưỡng, nơi kinh tế được hình thành và nơi con người tìm thấy sự gắn kết.

Trong quá trình hội nhập và phát triển, nơi mà nhiều giá trị truyền thống đang dần mai một, chợ phiên ấy vẫn tồn tại, giản dị mà bền chặt, gắn kết như chính con người vùng cao.

Và có lẽ, chính từ những phiên chợ như thế, niềm tin về một sự phát triển bền vững, nơi văn hóa và kinh tế song hành đang được nuôi dưỡng, từng ngày, giữa đại ngàn núi đá của Mèo Vạc (tỉnh Tuyên Quang)./.