Chùa Som Rong - Không gian văn hóa Phật giáo Nam tông Khmer giữa lòng Cần Thơ

Dấu ấn hơn hai thế kỷ

Chùa Bôtum Vong Sa Som Rong hiện tọa lạc tại phường Sóc Trăng, thành phố Cần Thơ. Theo tư liệu được lưu giữ tại đây, ngôi chùa được xây dựng từ năm 1785. Trải qua hơn hai thế kỷ, với 12 đời trụ trì và nhiều lần trùng tu, tôn tạo, từ một ngôi chùa ban đầu còn đơn sơ bằng tre, lá, Som Rong đã từng bước trở thành một quần thể kiến trúc Phật giáo Nam tông Khmer khang trang, mang những nét đặc trưng của văn hóa Khmer Nam Bộ.

Tên gọi Som Rong gắn với loài cây từng mọc phổ biến quanh khu vực chùa. Theo thời gian, cảnh quan và môi trường sống thay đổi, những cây Som Rong không còn nhiều như trước, song tên gọi vẫn được gìn giữ, trở thành một phần ký ức về quá trình hình thành của ngôi chùa.

Khuôn viên chùa rộng khoảng 5 ha, gồm các hạng mục chính như chính điện, sala, khu nhà dành cho chư tăng, thư viện và các công trình phục vụ đời sống tôn giáo, sinh hoạt cộng đồng. Thư viện của chùa có hơn 1.500 đầu sách, phục vụ việc đọc, học tập của học sinh, người dân và Phật tử địa phương.

Trong đời sống của cộng đồng Khmer Nam Bộ, ngôi chùa không đơn thuần là nơi thực hành tín ngưỡng. Chùa còn là không gian văn hóa, nơi cộng đồng gặp gỡ, sinh hoạt, giáo dục thế hệ trẻ và gìn giữ những giá trị truyền thống. Chính vì vậy, sự tồn tại của chùa Som Rong qua nhiều thế hệ cũng phản ánh sức sống bền bỉ của văn hóa Khmer trong tiến trình phát triển của vùng đất Nam Bộ.

Kiến trúc mang đậm bản sắc Khmer

Điểm nổi bật của Som Rong là sự kết hợp hài hòa giữa không gian Phật giáo và nghệ thuật kiến trúc Khmer. Các công trình trong khuôn viên được bố trí tương đối thoáng, tạo nên một tổng thể vừa uy nghi, vừa gần gũi với cảnh quan.

Chính điện là công trình trung tâm của tổng thể kiến trúc của chùa. Công trình được thiết kế với hệ thống mái nhiều lớp, các chi tiết trang trí tập trung thể hiện những biểu tượng quen thuộc trong nghệ thuật Khmer như rắn thần Naga, chim thần Krud, nữ thần Keynor và các mô típ hoa văn truyền thống. Đây không chỉ là những chi tiết tạo nên vẻ đẹp cho công trình mà còn phản ánh thế giới quan phong phú thể hiện qua kiến trúc và mỹ thuật Phật giáo Nam tông Khmer.

Bên trong chính điện, những bức bích họa tái hiện cuộc đời Đức Phật Thích Ca góp phần tạo nên không gian trang nghiêm, đồng thời giúp người chiêm bái có thêm hình dung trực quan về cuộc đời và giáo lý của Đức Phật.

Trên bệ thờ là nhiều tượng Đức Phật Thích Ca. Đáng chú ý là hai pho tượng Phật cổ được cho là có từ thời điểm chùa được xây dựng năm 1785. Những pho tượng này cùng các hiện vật và dấu tích kiến trúc được lưu giữ tại chùa góp phần tạo nên chiều sâu lịch sử cho một cơ sở Phật giáo đã tồn tại qua nhiều thế hệ.

Một công trình tạo dấu ấn riêng trong quần thể chùa là bảo tháp màu xám. Khác với sắc vàng thường thấy ở nhiều công trình kiến trúc Khmer, màu xám tạo cho bảo tháp vẻ trầm mặc, chắc khỏe và có phần cổ kính. Bảo tháp được thiết kế theo bốn hướng, với các lối đi và hệ thống hoa văn trang trí mang đậm phong cách Khmer. Hình tượng rắn thần Naga cùng các mô típ hoa văn được thể hiện trên những khu vực dẫn lên tháp, tạo nên sự chuyển tiếp hài hòa giữa kiến trúc, điêu khắc và không gian tâm linh.

Nếu chính điện thể hiện rõ nét chức năng tôn giáo thì bảo tháp lại tạo nên điểm nhấn về nghệ thuật kiến trúc. Hai công trình đặt trong cùng một tổng thể giúp không gian chùa có sự cân bằng giữa tính linh thiêng, mỹ thuật và nhu cầu sinh hoạt của cộng đồng.

Tượng Phật nhập Niết bàn - điểm nhấn của quần thể

Trong quần thể kiến trúc Som Rong, tượng Phật Thích Ca nhập Niết bàn là công trình gây ấn tượng mạnh đối với du khách. Tượng được đặt ngoài trời, có chiều dài 63m, cao 22,5m và ở độ cao khoảng 28m so với mặt đất. Đây từng được giới thiệu là tượng Phật Thích Ca nhập Niết bàn lớn nhất Việt Nam.

Tượng Phật nằm trên bệ cao, hướng ra không gian phía trước. Khuôn mặt Đức Phật được thể hiện với thần thái an tĩnh, hiền từ. Trong quan niệm Phật giáo, hình tượng Đức Phật nhập Niết bàn gợi nhắc về sự giải thoát, về trạng thái an nhiên vượt khỏi những ràng buộc của đời sống thế tục.

Đặt trong tổng thể không gian chùa, tượng Phật nhập Niết bàn không chỉ là một công trình kiến trúc có quy mô lớn mà còn góp phần tạo nên điểm nhấn tâm linh. Người dân, phật tử đến chùa có thể chiêm bái, tĩnh tâm và tìm thấy một khoảng lắng giữa nhịp sống ngày càng sôi động của đô thị.

Nơi lưu giữ và trao truyền văn hóa cộng đồng

Giá trị của chùa Som Rong không chỉ nằm ở những công trình kiến trúc hay quy mô của các pho tượng. Điều quan trọng hơn là ngôi chùa vẫn giữ vai trò trong đời sống tinh thần của cộng đồng Khmer.

Cũng như nhiều ngôi chùa Phật giáo Nam tông Khmer ở Nam Bộ, Som Rong là nơi diễn ra các hoạt động tôn giáo, lễ nghi truyền thống và sinh hoạt cộng đồng. Qua những dịp lễ, tết và các hoạt động văn hóa, những giá trị về ngôn ngữ, phong tục, nghệ thuật, âm nhạc và nếp sống truyền thống được duy trì, trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Trong không gian chùa, giáo lý Phật giáo gắn với đời sống cộng đồng một cách tự nhiên. Việc học tập, sinh hoạt, giao lưu và thực hành các nghi lễ truyền thống góp phần giáo dục thế hệ trẻ về đạo lý, lối sống, ý thức cộng đồng và sự trân trọng đối với di sản văn hóa của dân tộc mình.

Đây cũng chính là điểm làm nên sức sống của chùa Som Rong. Một ngôi chùa chỉ thực sự trở thành một thiết chế văn hóa bền vững khi những giá trị được lưu giữ trong kiến trúc tiếp tục hiện diện trong đời sống con người.

Ngày nay, cùng với sự phát triển của thành phố Cần Thơ, chùa Som Rong ngày càng được nhiều người biết đến. Tuy nhiên, giá trị cốt lõi của ngôi chùa vẫn nằm ở chức năng tôn giáo và vai trò văn hóa cộng đồng, chứ không chỉ ở sức hấp dẫn đối với du khách.

Từ một ngôi chùa đơn sơ hình thành năm 1785, Som Rong đã trải qua hơn hai thế kỷ với nhiều biến đổi của vùng đất và cộng đồng cư dân. Những lớp kiến trúc được bồi đắp qua thời gian, những biểu tượng văn hóa Khmer hiện diện trên mái chùa, bảo tháp và các pho tượng cùng đời sống sinh hoạt tôn giáo đang diễn ra hằng ngày đã tạo nên một không gian văn hóa có chiều sâu.

Giữa một đô thị đang chuyển mình mạnh mẽ, chùa Som Rong vẫn giữ được vẻ trầm mặc và bản sắc riêng. Nơi đây vừa là chốn tu hành, chiêm bái của Phật tử, vừa là địa chỉ lưu giữ ký ức văn hóa của cộng đồng Khmer. Từ kiến trúc đến đời sống, từ tín ngưỡng đến sinh hoạt cộng đồng, Som Rong cho thấy sức sống của một thiết chế tôn giáo đã đồng hành cùng người Khmer qua nhiều thế hệ, góp phần làm phong phú thêm diện mạo văn hóa của thành phố Cần Thơ hôm nay./.