Nghệ nhân ưu tú Lò Văn SơiĐến Than Uyên, tôi hỏi đường về nhà Nghệ nhân Ưu tú Lò Văn Sơi, ai ai cũng hồ hởi kể về ông, về những làn Then, điệu Khắp mà ông truyền dạy cho thế hệ con cháu xứ này. Vì đã hẹn trước qua điện thoại, ông dặn tôi đến thẳng căn nhà của anh Lò Văn Thân - con trai cả, cũng là người “kế nghiệp” ông. Ông Sơi ngồi đó. Ở cái tuổi “thất thập cổ lai hy”, ông vẫn ôm đàn tính gảy điệu Then “Chôm hươn khoăn” (Lời chúc nhà hồn nhà vía). Thấy tôi đến, ông ngước mắt nhìn, nở nụ cười hiền rồi gật đầu ý chỉ ngồi xuống ghế.
Trò chuyện cùng ông, tôi đặc biệt để ý đến những tập bản thảo về văn hóa dân tộc Thái mà ông nghiên cứu, sưu tầm. Ông chia sẻ: Đây là toàn bộ những bài dân ca, dân vũ, lời Then, câu Khắp, điệu xòe, nghi lễ quan trọng và chữ viết của người Thái. Gia sản một đời của ông chỉ có bấy nhiêu thôi. Như lời ông kể, dòng họ Lò của ông sinh sống ở Mường Cang đã 11 đời. Cuộc sống bây giờ thay đổi nhanh quá! Lớp trẻ có yêu văn hóa dân tộc thì cũng phải “có cái” để yêu. “Có cái” mà nghệ nhân nói đến chính là những câu ca, lời hát, tiếng đàn còn thất lạc trong đời sống nhân dân. Vì thế, ông tự nhận trách nhiệm về mình để các bạn trẻ không quên mất cội nguồn.
Tôi tò mò hỏi lý do nghệ nhân gắn bó với văn hóa truyền thống, ông vui vẻ kể ông nội ông vốn là một Tạo Đẳm, am hiểu các nghi lễ và lễ hội trong đời sống cộng đồng. Mẹ ông vốn là sơn nữ xinh đẹp, hát hay, múa dẻo nên thường đến hát múa cho Tạo Quan. Thuở nhỏ, cậu bé Sơi thường xuyên theo ông đi cúng Xên bản, Xên mường; theo mẹ đến các đám hát để trông em nên những bài dân ca, dân vũ, làn Then, bài Mo từ từ ngấm vào máu lúc nào không hay.
Ông Sơi tự hào: Tôi may mắn được học chữ sớm, biết chữ Thái tôi mới đi học chữ “của người Kinh”. Nhờ đọc thông viết thạo chữ Thái cổ mà ông tiếp cận, giải mã và sưu tầm được kho tàng văn hóa dân gian vô giá của dân tộc Thái ở Than Uyên. Đến nay, ông đã hoàn thành rất nhiều tập sách in chung với vai trò là “cố vấn” cho tác giả. Ngoài ra, ông còn xuất bản được 3 tập sách gồm: Lời ca trong Then (2012) đoạt giải B Giải thưởng Văn học nghệ thuật, Tập tục xây dựng bản mường ở Mường Cang, Than Uyên (2017) đoạt giải C Giải thưởng Văn học nghệ thuật, Trường ca Se duyên kết tình (2025).
Luôn khao khát lưu giữ văn hóa của cộng đồng dân tộc Thái, vì thế, năm 2002, ông cùng một số bà con yêu thích văn hóa dân gian trong bản tự tập hợp nhau thành lập Câu lạc bộ Hát then - đàn Tính. Năm 2011, Câu lạc bộ được Uỷ ban Nhân dân huyện Than Uyên (cũ) công nhận, ông Lò Văn Sơi được giao nhiệm vụ làm Chủ nhiệm.
Xã Than Uyên (tỉnh Lai Châu) nhìn từ trên caoCàng dấn thân, ông càng nhận ra kho tàng văn hóa dân tộc Thái rộng lớn. Năm 2018, ông kiên trì đề xuất đổi tên thành Câu lạc bộ Bảo tồn văn hóa Thái. Năm 2020, Câu lạc bộ Bảo tồn văn hóa Thái chính thức đi vào hoạt động, theo tinh thần Nghị quyết 04-NQ/TU của Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh về bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa truyền thống tốt đẹp của các dân tộc gắn với phát triển du lịch giai đoạn 2021-2025, định hướng đến năm 2030.
Bước ngoặt lớn nhất trong cuộc đời ông Sơi là việc tham dự Hội thảo Thái học (2007). Ngay sau đó, Hội Văn học nghệ thuật tỉnh Lai Châu đã khảo sát và phối hợp tổ chức để ông truyền dạy dân ca, dân vũ cho 22 học viên. Đến nay, ông đã có những người kế cận xuất sắc như anh Thân, bà Thơm, ông Chơn... Các học trò của ông cũng đã tham gia truyền dạy 4 lớp thực hành văn hóa dân gian với hơn 100 học viên. Em Lò Thị Nhin (bản Mường Cang) chia sẻ, là người dân tộc Thái, em từng nghe ông bà, bố mẹ hát giao duyên, chơi đàn Tính trong những dịp hội xuân. Tuy nhiên, chỉ khi tham gia lớp truyền dạy của Nghệ nhân Ưu tú Lò Văn Sơi, em mới hiểu sâu hơn cách thực hành từng loại hình nghệ thuật truyền thống. Không chỉ học hát Then, dịp Tết Độc lập 2/9 vừa qua, Nhin còn tham gia trình diễn “Vòng xòe đoàn kết” với 2.500 người, góp thêm một vòng tay trẻ vào mạch nguồn văn hóa dân tộc.
Tài năng và tâm huyết ấy đã mang về cho ông nhiều giải thưởng lớn: Giải A Cuộc thi Hát Then - đàn Tính tỉnh Lai Châu lần thứ I năm 2007; Giải A Liên hoan Hát Then - đàn Tính các dân tộc Tày, Nùng, Thái lần thứ V năm 2015; Năm 2024, ông cùng đoàn Lai Châu đoạt giải A trình diễn nghề truyền thống dệt thổ cẩm và chế tác đàn Tính các dân tộc Tày, Nùng Thái.
Đánh giá về những cống hiến của người nghệ nhân già đất Mường Cang, Ông Phan Văn Ngọc, Chủ tịch UBND xã Than Uyên khẳng định: Nghệ nhân Ưu tú Lò Văn Sơi là tấm gương sáng về tinh thần lao động, sáng tạo nghệ thuật để thế hệ trẻ noi theo. Ông như người giữ lửa văn hóa truyền thống của dân tộc trong thời đại mới.
Chia tay khi Mường Cang đã bắt đầu lên đèn, tôi vẫn nghe văng vẳng tiếng đàn Tính trong trẻo, tha thiết của người Nghệ nhân Lò Văn Sơi - người đã dành cả cuộc đời bước đi trên hành trình lưu giữ, trao truyền để các giá trị văn hóa dân tộc Thái sẽ còn mãi với thời gian.
