Chùa Trăm Gian - Di sản kiến trúc Phật giáo đặc sắc của xứ Đoài

Được khởi dựng từ thời Vua Lý Cao Tông (năm 1185), chùa Trăm Gian không chỉ là nơi thờ Phật mà còn gắn liền với vị thiền sư hiển thánh: Đức Thánh Bối (Nguyễn Bình An). Bước chân qua cổng tam quan, du khách như lạc vào một thế giới hoàn toàn khác, nơi thời gian dường như ngưng đọng dưới những tán thông già ngót nghét trăm tuổi và sắc đỏ của những rặng hoa gạo cổ thụ.

Cái tên "Trăm Gian" tự bản thân nó đã kích thích sự tò mò. Theo cách tính dân gian truyền thống, cứ bốn cột tạo thành một "gian" nhà, thì quần thể kiến trúc nơi đây có quy mô lên tới 104 gian. Sự đồ sộ này không hề mang lại cảm giác phô trương, trái lại, toàn bộ các hạng mục công trình được bố trí hài hòa một cách tuyệt đối với địa hình tự nhiên của núi Tiên Lữ, hay còn gọi là núi Mã.

Hành trình chiêm ngưỡng ngôi chùa trải dài qua ba tầng thềm cao thấp khác nhau, đại diện cho những nấc thang tâm linh đưa con người chạm vào chốn thanh tịnh.

Ở tầng thềm đầu tiên, chào đón du khách là hai tòa quán tẩy - nơi lữ khách xưa dừng chân rửa bụi trần trước khi vào lễ Phật. Lên tầng thềm thứ hai, bắt gặp gác chuông hai tầng mái  với các đầu đao cong vút như những nét vẽ mềm mại giữa nền trời xanh. Đây là nơi lưu giữ quả chuông đồng đúc năm Cảnh Thịnh thứ hai (1794), thanh âm trầm hùng của nó mỗi buổi sớm chiều vẫn vang vọng khắp các làng xứ Đoài.

Tầng thềm cao nhất chính là khu trung tâm bao gồm tiền đường, thiêu hương và thượng điện. Sự tinh xảo trong nghệ thuật chạm khắc gỗ của các nghệ nhân xưa được thể hiện rõ nét qua các bức cốn, xà nách với hình ảnh rồng mây, hoa lá mang đậm dấu ấn nghệ thuật thời Lê, Nguyễn.

Tại gian giữa thượng điện có một bệ bằng đất nung đỏ hình khối chữ nhật, giống kiểu các bệ đá thời Trần. Trên là đài sen, xung quanh trang trí nhiều hình động vật và hoa lá, bốn góc có hình chim thần Garuda (loài chim thần trong Ấn Độ giáo có ảnh hưởng sang Phật giáo Nam tông tại Việt Nam). Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng bệ này có niên đại thời Mạc, trên bệ đặt các tượng Phật Tam thế. Hai bên chùa Trăm Gian là dãy hành lang. Trong cùng là nhà thờ Tổ. Ở giữa còn có gác trống, treo một chiếc trống lớn và một khánh đồng đúc năm Cảnh Hưng thứ 10 (1749).

Đối với những du khách đam mê tìm hiểu tôn giáo, chùa Trăm Gian là một kho tàng di sản vô giá. Chùa hiện lưu giữ hơn 150 pho tượng cổ bằng gỗ và đất nung. Đáng chú ý nhất là bệ thớt bằng đất nung từ thời nhà Trần với các họa tiết đài sen, hình rồng, sư tử vô cùng sống động.

Điểm độc đáo riêng biệt tại thượng điện là pho tượng của Đức Thánh Bối. Khác với các pho tượng Phật thông thường, tượng ngài được làm bằng mây đan ngoài bọc vải sơn, đặt bên trong một khám thờ gỗ tinh xảo. Sự giản dị, mộc mạc của chất liệu mây tre đại diện cho tinh thần nhập thế, gần gũi với đời sống lao động của các vị thiền sư Việt Nam thuở trước. Dọc hai bên hành lang, 18 pho tượng La Hán với các tư thế sinh động, biểu cảm hỷ nộ ái ố chân thực làm tăng thêm giá trị nghệ thuật nhân văn cho ngôi chùa.

Trải qua nhiều thăng trầm lịch sử và các đợt trùng tu, chùa Trăm Gian vẫn giữ nguyên vẹn cái "hồn" của một ngôi chùa làng Bắc Bộ cổ kính. Nơi đây không có sự xô bồ, thương mại hóa của những khu du lịch tâm linh hiện đại. Du khách đến đây để tìm kiếm một khoảng lặng trong tâm hồn, để lắng nghe tiếng lá rụng trên mái ngói rêu phong và để cảm nhận sâu sắc hơi thở của Phật giáo đã hòa quyện vào mạch ngầm văn hóa dân tộc.