Có một loại giấy không thể thiếu trong đời sống tâm linh của người Mông

Khoảng tháng 8 hằng năm, nhiều gia đình người Mông lại vào rừng tìm những cây giang bánh tẻ còn xanh mướt, đặc bã mang về làm giấy. Người Mông không dùng cây giang non vì không có bột, cũng không lấy cây già vì cứng, ruột rỗng không làm được giấy.

Thân giang được bóc bỏ lớp vỏ xanh bên ngoài, chẻ nhỏ, trộn với tro bếp và vôi bột rồi đem luộc nhừ. Tiếp đó mang rửa sạch, đập nhuyễn, hòa với nước sạch, vớt hết xơ chỉ  còn lại hỗn hợp bột đặc sánh. Hỗn hợp bột đó được trải đều lên khuôn để tạo hình và đem phơi khô. Thành phẩm là những tờ giấy màu vàng ngà tự nhiên, mềm, dai nhưng vẫn giữ nét thô mộc đặc trưng của chất liệu.

Với người Mông, giấy giang hiện diện ở những dấu mốc quan trọng của đời người, từ lễ tết, cưới hỏi đến tang ma, thờ cúng Tổ tiên. Những tờ giấy mộc mạc được cắt tỉa thành các hoa văn mang đậm dấu ấn văn hóa tộc người như hình răng cưa, núi non, mặt trời, cây rừng, không chỉ để trang trí mà còn gửi gắm quan niệm của người Mông về vũ trụ, thiên nhiên và cuộc sống. Sau khi tạo hình, giấy giang được dán ở nhiều vị trí, từ bàn thờ, cột nhà, vách nhà đến các vật dụng sinh hoạt và sản xuất như bếp lò, nông cụ, kho, chuồng gia súc, gia cầm. Người Mông tin rằng những mảnh giấy ấy là “bùa thiêng” bảo vệ con người, mùa màng và tài sản, mang lại sự bình yên cho gia đình.

Trong các nghi lễ tín ngưỡng, những hình hoa lá được cắt từ giấy giang luôn xuất hiện để cầu mong gia đình mạnh khoẻ, mưa thuận gió hòa, làm ăn thuận lợi. Đặc biệt, vào đêm giao thừa, người Mông dán một tấm giấy giang có gắn 3 nhúm lông gà trống hoa lên vách hậu của ngôi nhà, đối diện với cửa chính như một dấu hiệu nhận biết không gian thờ cúng Tổ tiên. Khi năm cũ khép lại, những tờ giấy đã bạc màu sẽ được hóa cùng những điều không may và thay bằng tờ giấy mới để gửi gắm ước vọng đón một năm mới an lành, no ấm.

Không chỉ giữ màu vàng ngà tự nhiên, giấy giang còn được nhuộm xanh và đỏ để phục vụ các nghi lễ khác nhau. Màu xanh tượng trưng cho cây cỏ và sức sống, màu đỏ gợi liên tưởng đến sinh khí và sức mạnh, thường được sử dụng trong các nghi thức cầu an, giải hạn, xua đuổi bệnh tật và tà ma.

Trong lễ cưới, nhà trai tự tay cắt tỉa những họa tiết cầu kỳ từ giấy giang để trang trí không gian hôn lễ và thực hiện các nghi thức cầu phúc cho đôi vợ chồng trẻ. Trong tang lễ, giấy giang được cắt thành miếng nhỏ tượng trưng cho tiền âm phủ để gửi gắm lòng thành kính và những lời cầu nguyện cho linh hồn người quá cố trên hành trình về với Tổ tiên.

Nếu lanh là chất liệu tạo nên trang phục và bản sắc thị giác của người Mông, thì giấy giang là vật liệu tạo nên chiều sâu tâm linh của cộng đồng. Trong các nghi lễ, giấy giang là biểu tượng của sự kết nối giữa thế giới hữu hình và vô hình, giữa người đang sống với người đã khuất. Bởi vậy, nghề làm giấy giang không chỉ là hoạt động sản xuất mà còn là một cách lưu giữ ký ức văn hóa và trao truyền tri thức tộc người.

Điều đáng quý là giữa nhịp sống hiện đại, giấy giang vẫn được một số cộng đồng người Mông gìn giữ. Tại các bản người Mông ở Phú Thọ, Nghệ An… người cao tuổi thạo nghề vẫn miệt mài truyền dạy kỹ thuật làm giấy cho con cháu, xem việc giữ nghề cũng chính là giữ lấy một phần căn cước văn hóa của dân tộc mình.

Những năm gần đây, giấy giang còn được sử dụng như một chất liệu sáng tạo trong mỹ thuật đương đại, được các họa sĩ sử dụng để vẽ tranh, làm sản phẩm thủ công và quà tặng văn hóa. Bề mặt thô ráp, khả năng thấm màu tốt cùng sắc vàng ngà tự nhiên đã tạo nên sức hấp dẫn riêng của giấy giang đối với giới làm nghệ thuật. Thậm chí một số homestay của người Mông còn sử dụng giấy giang để làm giấy dán tường, làm đèn lồng trang trí… tạo nên không gian nghệ thuật giàu bản sắc văn hóa tộc người.

Theo thời gian, những tờ giấy giang mỏng nhẹ vẫn lặng lẽ hiện diện trong đời sống người Mông. Chúng nhắc nhớ rằng bên cạnh những giá trị vật chất, mỗi cộng đồng còn được bồi đắp bởi những di sản tinh thần. Và với người Mông, giấy giang chính là một phần thiêng liêng của di sản ấy.